Chân dung tự họa Van Gogh: Hành trình 36 bức tranh đi tìm chính mình

Trong khoảng thời gian chưa đầy một thập kỷ sáng tác, Vincent van Gogh đã vẽ tổng cộng 36 bức chân dung tự họa. Đây là một con số đáng kinh ngạc đối với bất kỳ họa sĩ nào trong lịch sử mỹ thuật.

Những bức tranh chân dung tự họa của Van Gogh không đơn thuần là những bản ghi chép về ngoại hình. Chúng là một cuốn nhật ký thị giác, ghi lại từng giai đoạn biến động trong tâm lý, sự thay đổi phong cách nghệ thuật và cả bi kịch cuộc đời của người họa sĩ tài hoa bậc nhất trường phái Hậu Ấn tượng.

Vì sao họa sĩ Van Gogh vẽ nhiều chân dung tự họa đến vậy?

Trước khi đi vào từng tác phẩm cụ thể, chúng ta cần hiểu lý do đằng sau con số 36 bức tranh này. Van Gogh bắt đầu sự nghiệp hội họa rất muộn ở tuổi 27 và chưa từng trải qua bất kỳ khóa đào tạo mỹ thuật chính quy nào.

Việc ông liên tục vẽ chính mình xuất phát từ những lý do rất thực tế:

• Không đủ tiền thuê người mẫu: Ông sống trong cảnh nghèo túng triền miên, vậy nên chiếc gương soi trở thành công cụ luyện tập rẻ nhất và luôn có sẵn.
• Phòng thí nghiệm hội họa: Mỗi lần đứng trước gương, Van Gogh không chỉ luyện kỹ thuật vẽ chân dung mà còn thử nghiệm bảng màu, bút pháp và cách biểu đạt cảm xúc lên chính khuôn mặt mình.
• Hành trình tự học: Nhìn lại chuỗi tranh tự họa này theo dòng thời gian, người xem có thể theo dõi trọn vẹn quá trình một họa sĩ tự mày mò đã trưởng thành như thế nào qua từng nét vẽ.

Đăng ký học vẽ chân dung

10 bức chân dung tự họa quan trọng nhất của Vincent van Gogh

1. Chân dung tự họa với chiếc mũ nỉ sẫm màu” 1886 (Self-Portrait with Dark Felt Hat)

Đây là một trong những bức chân dung tự họa sớm nhất, được vẽ ngay sau khi ông chuyển đến Paris năm 1886. Bức tranh đánh dấu thời điểm Van Gogh chính thức tự nhận diện bản thân là một nghệ sĩ chuyên nghiệp.

Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở cách sử dụng những mảng màu đậm nhạt tương phản. Điều này phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong tư duy hội họa của ông sau khi tiếp xúc trực tiếp với các tác phẩm của trường phái Ấn tượng tại kinh đô ánh sáng.

2. Chân dung tự họa mùa hè 1887 (Self-Portrait, Summer 1887)

Được thực hiện tại Paris trong giai đoạn ông sáng tác phần lớn số lượng tranh tự họa của mình. Bức tranh này cho thấy Van Gogh khắc họa bản thân trong hình ảnh một quý ông tư sản đứng đắn, mặc vest chỉnh tề và đội mũ phớt.

Bảng màu đã chuyển sang những tông phấn nhẹ nhàng, khác hẳn phong cách u tối trước đó. Một chi tiết thú vị là ông đã tự thay đổi màu mắt trong tranh từ xanh lục sang xanh xám để phù hợp hơn với tổng thể màu sắc.

Hiện tại, Bảo tàng Van Gogh tại Amsterdam đang lưu giữ bộ sưu tập tranh tự họa lớn nhất của ông trên thế giới, bao gồm cả tác phẩm này.

3. Chân dung tự họa với mũ phớt xám 1887 (Self-Portrait with Grey Felt Hat)

Tác phẩm này thể hiện rõ ràng ảnh hưởng của kỹ thuật Chấm Họa từ trường phái Pointillism mà Van Gogh nghiên cứu kỹ lưỡng trong thời gian ở Paris.

Thay vì sử dụng các chấm màu nhỏ như phương pháp gốc, ông biến tấu thành những nét sơn ngắn đi theo nhiều hướng khác nhau. Lối vẽ này thậm chí tạo ra hiệu ứng như một vầng hào quang bao quanh đầu ông.

Đây được xem là bước đệm quan trọng để hình thành phong cách vòng xoáy đặc trưng gắn liền với tên tuổi Van Gogh. Người xem có thể thấy rõ nhất phong cách này trong tác phẩm nổi tiếng Đêm Đầy Sao.

4. Chân dung tự họa khi là một họa sĩ 1887 – 1888 (Self-Portrait as a Painter)

Đây là tác phẩm cuối cùng Van Gogh hoàn thành trước khi rời Paris. Trong một lá thư gửi người em gái ruột Willemina (thường được gọi thân mật là Wil), ông tự mô tả hình ảnh của mình trong tranh: những nếp nhăn hằn sâu trên trán và quanh miệng, khuôn mặt cứng như gỗ, cùng bộ râu đỏ có phần nhếch nhác.

Dù mang tâm trạng u uất và kiệt sức sau quãng thời gian sống trong thành phố náo nhiệt, Van Gogh vẫn thể hiện bản thân với tư thế của một nghệ sĩ hiện đại thực thụ. Ông đã mạnh dạn sử dụng những gam màu tươi sáng, gần như nguyên chất.

Ngay sau tác phẩm này, ông chuyển đến Arles với hy vọng xây dựng một cộng đồng nghệ sĩ chung chí hướng, và đã mời người bạn Paul Gauguin đến sinh sống cùng.

5. Chân dung tự họa dành tặng Paul Gauguin 1888 (Self-Portrait Dedicated to Paul Gauguin)

Bức tranh này được tạo ra như một phần của thỏa thuận trao đổi tác phẩm giữa hai nghệ sĩ. Tác phẩm ra đời ngay trước khi xảy ra bi kịch nổi tiếng nhất trong lịch sử hội họa.

Vào tối ngày 23/12/1888, sau một cuộc tranh cãi căng thẳng với Gauguin, Van Gogh lên cơn khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng và tự dùng dao cạo cắt đứt một phần tai trái của mình.

Trong trạng thái mất kiểm soát, ông mang phần tai đến trao cho một cô gái tại khu phố đèn đỏ gần đó. Sáng hôm sau, Gauguin phát hiện cảnh sát đã phong tỏa hiện trường và máu vương vãi khắp các căn phòng.

Van Gogh phải nhập viện cấp cứu vì mất máu nghiêm trọng. Sau này, ông thú nhận bản thân không còn ký ức rõ ràng về những gì đã xảy ra đêm hôm đó.

6. Chân dung tự họa với tẩu thuốc và tai băng bó 1889 (Self-Portrait with Bandaged Ear and Pipe)

Được vẽ có lẽ ngay trong thời gian còn nằm viện sau sự cố, tác phẩm cho thấy Van Gogh với mái đầu cạo trọc và diện mạo chỉnh tề hơn hẳn giai đoạn trước.

Điều làm nên sự khác biệt lớn nhất giữa bức tranh này với các tác phẩm trước đó nằm ở ánh nhìn của người nghệ sĩ: mang theo sự mệt mỏi và vỡ mộng rõ rệt.

Dù trí nhớ về vụ việc với Gauguin gần như trống rỗng, một điều duy nhất Van Gogh cảm nhận được rõ ràng là giấc mơ về một cộng đồng nghệ sĩ chung sống đã hoàn toàn tan vỡ.

7. Chân dung tự họa với tai băng bó 1889 (Self-Portrait with Bandaged Ear)

Tác phẩm này được thực hiện ngay sau khi Van Gogh trở về nhà từ bệnh viện. Do sử dụng gương để tự vẽ, hình ảnh phản chiếu khiến nhiều người nhầm tưởng ông bị mất một phần tai phải thay vì tai trái như thực tế.

Trong tranh, Van Gogh đứng trong studio của mình, khoác áo ngoài và đội mũ, biểu cảm khuôn mặt tĩnh lặng pha lẫn u sầu.

Ở góc phải bức tranh xuất hiện một bản in tranh khắc gỗ Nhật Bản. Chi tiết này phản ánh niềm yêu thích mãnh liệt của ông với nghệ thuật xứ Phù Tang – nguồn cảm hứng xuất hiện thường xuyên trong các sáng tác của ông.

8. Chân dung tự họa 1889 (Self-Portrait, 1889, National Gallery of Art)

Đây là một trong những bức chân dung tự họa cuối cùng trong sự nghiệp của Van Gogh. Trong những tháng đầu tự nguyện điều trị tại trại tị nạn tâm thần, ông chủ yếu tập trung vẽ phong cảnh xung quanh.

Tuy nhiên vào đầu tháng 7/1889, khi đang vẽ tranh ngoài trời, ông trải qua một cơn suy nhược nghiêm trọng (nghi ngờ liên quan đến bệnh động kinh), khiến ông mất khả năng vẽ trong suốt 5 tuần.

Tác phẩm này chính là bức tranh đầu tiên ông hoàn thành sau khi hồi phục. Trong thư gửi anh trai Theo đầu tháng 9/1889, ông chia sẻ rằng việc thấu hiểu bản thân đã khó, việc tự họa lại chính mình còn khó khăn hơn gấp bội.

9. Chân dung tự họa không râu 1889 (Self-Portrait without Beard)

Nhiều người có thể nghĩ rằng Van Gogh vẽ chân dung tự họa vì lòng tự ái kỷ, nhưng sự thật hoàn toàn ngược lại. Cái nghèo túng triền miên khiến ông buộc phải sử dụng chính mình làm đối tượng vẽ.

Một chi tiết thú vị là thần tượng nghệ thuật của Van Gogh chính là Rembrandt van Rijn – người từng vẽ tới 100 bức chân dung tự họa trong sự nghiệp và được ông gọi là “bậc thầy của các bậc thầy”.

Con đường sáng tạo mà Rembrandt đã đi qua có lẽ chính là con đường Van Gogh khao khát được tiếp bước. Bức tranh không râu này được thực hiện sau khi quan hệ giữa ông và Gauguin đổ vỡ, mang theo ánh nhìn đầy lo lắng. Sau đó, tác phẩm được ông tặng cho mẹ mình như một món quà sinh nhật đầy ám ảnh.

10. Chân dung tự họa 1889 (Self-Portrait, September 1889, Musée d’Orsay)

Giới sử học nghệ thuật vẫn còn tranh luận liệu tác phẩm này hay bức Chân Dung Tự Họa Không Râu mới thực sự là bức tự họa cuối cùng trong sự nghiệp Van Gogh.

Trong tranh, ông mặc một bộ vest thay vì chiếc áo khoác dạ thường thấy. Biểu cảm khuôn mặt khắc khổ và hốc hác, đôi mắt viền xanh lục toát lên vẻ bất cần pha lẫn lo âu. Sự hòa trộn màu sắc cùng những mảng khối chuyển động hỗn loạn phản ánh chân thực trạng thái tâm lý căng thẳng của người nghệ sĩ.

Dù vậy, chính Van Gogh tin rằng đây là tác phẩm thể hiện trọn vẹn nhất tính cách thật của mình. Ông qua đời vì vết thương do súng tự gây ra vào tháng 7/1890, khép lại một thập kỷ theo đuổi nghệ thuật đầy đam mê nhưng cũng lắm bi kịch.

Đăng ký học thử miễn phí

Bốn bức chân dung Van Gogh qua góc nhìn của các họa sĩ cùng thời

Bên cạnh những tác phẩm tự họa, gương mặt Van Gogh còn được khắc họa qua góc nhìn của những người bạn đồng nghiệp. Những bức tranh này mang đến những lát cắt đời thường vô cùng thú vị.

1. Bức chân dung do John Peter Russell vẽ (1886)

Họa sĩ người Australia này quen biết Van Gogh tại xưởng vẽ của Fernand Cormon ở Paris và đã vẽ ông theo phong cách hiện thực truyền thống. Phân tích sau này cho thấy trên đầu bức tranh có dòng chữ ẩn ghi lại tình bạn giữa hai người.

Van Gogh trân trọng tác phẩm này đến mức nhiều năm sau vẫn viết thư dặn dò em trai Theo phải giữ gìn cẩn thận.

2. Bức chân dung do Henri de Toulouse-Lautrec vẽ (1887)

Toulouse-Lautrec gặp Van Gogh khi cả hai cùng theo học tại xưởng Cormon. Tác phẩm khắc họa Van Gogh trong giai đoạn sống cùng em trai Theo tại khu Montmartre.

Trong tranh, Van Gogh xuất hiện với tư thế nghiêng người bên bàn quán bar, tay cầm ly rượu absinthe như đang say sưa trò chuyện.

3. Bản phác thảo của Lucien Pissarro (1887)

Đây là bản phác thảo hiếm hoi ghi lại hình ảnh hai anh em Vincent và Theo ở cạnh nhau. Theo được vẽ trong tư thế đội mũ, đang trò chuyện với anh trai, trong khi Vincent ngồi khoanh tay với dáng vẻ khá phòng thủ.

Lucien (con trai của họa sĩ trường phái Ấn tượng Camille Pissarro) đã thực hiện bản phác thảo đầy chân thực này tại Paris.

4. Bức “Người vẽ Hoa Hướng Dương” của Paul Gauguin (1888)

Bức tranh được Gauguin hoàn thành vào tháng 12, thời điểm quá muộn để có hoa hướng dương thật làm mẫu. Giới nghiên cứu tin rằng Van Gogh trong tranh đang chép lại chính tác phẩm hoa hướng dương của mình.

Phong cảnh nền phía sau cũng mang tính hư cấu hoàn toàn, phản ánh phong cách “sáng tác từ trí tưởng tượng” đặc trưng của Gauguin. Đây cũng chính là một điểm khác biệt lớn về quan điểm nghệ thuật từng gây tranh cãi gay gắt giữa hai người bạn.

Phát hiện chấn động: Bức chân dung ẩn sau “Head of a Peasant Woman”

Một trong những khám phá quan trọng nhất về di sản hội họa của Van Gogh trong những năm gần đây đến từ Phòng Trưng Bày Quốc Gia Scotland.

Nhà bảo quản tranh cấp cao Lesley Stevenson đã phát hiện một bức chân dung tự họa ẩn giấu phía sau tác phẩm Head of a Peasant Woman khi thực hiện chụp X-quang định kỳ. Bức chân dung này đã nằm im lìm suốt hơn một trăm năm dưới các lớp keo dán và bìa cứng.

• Sự thật qua ảnh X-quang: Van Gogh xuất hiện với chiếc mũ rộng vành và khăn quàng cổ. Đây không phải lần đầu tiên các tác phẩm tự họa của ông được tìm thấy ẩn dưới tranh khác.
• Hoàn cảnh ra đời: Trong giai đoạn sống tại Nuenen (Hà Lan) từ 1883 đến 1885, do kinh tế eo hẹp, ông thường xuyên vẽ đè lên các tác phẩm cũ để tiết kiệm vật liệu. Trong đó bao gồm cả những bản nháp chuẩn bị cho kiệt tác Người Ăn Khoai Tây (The Potato Eaters).
• Giá trị lịch sử: Bà Frances Fowle – người phụ trách tại Phòng Trưng Bày Quốc Gia Scotland – nhận định đây là khám phá quan trọng bậc nhất được thực hiện tại Anh. Nó cho thấy giai đoạn Van Gogh bắt đầu tự vẽ chân dung, một bước ngoặt định hình phong cách trưởng thành sau này.
• Thách thức phục chế: Hiện tại, đội ngũ bảo quản đang triển khai quá trình tách bức chân dung ẩn giấu này. Đây là một thách thức kỹ thuật đòi hỏi phải tách biệt cẩn thận giữa lớp keo gốc động vật và lớp sơn dầu nguyên bản, trong khi vẫn phải giữ nguyên vẹn tác phẩm gốc phía trên.

Những phát hiện xác thực như vậy thực sự vô cùng hiếm hoi. Dù mỗi năm Bảo tàng Van Gogh tại Amsterdam nhận tới khoảng 300 yêu cầu giám định tranh thất lạc, nhưng tỷ lệ hàng thật chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Ý nghĩa của chuỗi tranh tự họa trong di sản nghệ thuật Van Gogh

Nhìn lại toàn bộ hành trình 36 bức chân dung tự họa, có thể thấy Van Gogh không chỉ đơn thuần luyện tập kỹ thuật vẽ mặt người.

Ông đang thực hiện một cuộc đối thoại liên tục với chính bản thân mình qua từng giai đoạn cuộc đời. Từ những ngày đầu chập chững bước vào con đường nghệ thuật tại Paris, qua biến cố kinh hoàng với Gauguin tại Arles, cho đến những tháng ngày cuối cùng đầy giằng xé trong trại điều dưỡng tâm thần.

Vincent Van Gogh chỉ sáng tác trong vỏn vẹn một thập kỷ (1880 – 1890). Tuy nhiên, ông đã để lại khoảng 850 tác phẩm tranh sơn dầu cùng hơn 1.300 bức vẽ hình họa còn được lưu giữ đến ngày nay, chưa kể một khối lượng lớn tranh màu nước và phác thảo được ông gửi gắm ngay trong các lá thư.

Nếu bạn quan tâm đến hành trình nghệ thuật đầy biến động của danh họa này, có thể tìm hiểu thêm về tiểu sử Vincent van Gogh hoặc khám phá những bức tranh nổi tiếng của Van Gogh đã làm nên tên tuổi của ông trên khắp thế giới.

Ngoài ra, nếu bạn yêu thích phong cách hội họa bùng nổ cảm xúc và kỹ thuật màu sắc đặc trưng của ông, có thể tìm hiểu thêm về cách ông thể hiện ánh sáng và chuyển động qua loạt tác phẩm Hoa Hướng Dương (một trong những chủ đề xuất hiện xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của ông).