Họa sĩ Lê Phổ – Sự nghiệp, cuộc đời và những bức tranh triệu đô

Họa sĩ Lê Phổ được xem là một trong những danh họa Việt Nam hiếm hoi tạo được dấu ấn mạnh mẽ trên bản đồ mỹ thuật thế giới. Với phong cách kết hợp tinh tế giữa vẻ đẹp phương Đông và kỹ thuật phương Tây, tranh của ông chinh phục không chỉ giới sưu tầm mà còn cả các nhà đấu giá quốc tế. Cùng với Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm và Lê Thị Lựu, ông đã tạo nên bộ “tứ kiệt Đông Dương” tại trời Âu, đưa dòng tranh Indochine bước lên các sàn đấu giá danh giá nhất.

Tiểu sử cuộc đời và hành trình nghệ thuật của họa sĩ Lê Phổ

Lê Phổ sinh ngày 2/8/1907 tại huyện Từ Liêm, Hà Đông (nay thuộc Hà Nội), xuất thân trong một gia đình đại thế tộc. Cha ông là Lê Hoan, quan đại thần Kinh lược sứ Bắc Kỳ (một nhân vật có sức ảnh hưởng lớn lúc bấy giờ). Mặc dù sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ và phải sống dưới sự đùm bọc của anh trai, xuất thân gia thế đã cho ông nền tảng học vấn vững chắc và cơ hội bộc lộ năng khiếu nghệ thuật từ sớm.

Bước ngoặt lớn trong cuộc đời nghệ thuật của Lê Phổ diễn ra vào năm 1925 khi ông theo học khóa I tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Đây là cái nôi của hội họa Việt Nam hiện đại do Victor Tardieu và Nam Sơn sáng lập. Nhờ tài năng thiên bẩm, ông nhanh chóng trở thành học trò cưng và rất thân thiết với giáo sư Victor Tardieu. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1930, ông được giữ lại làm trợ giảng tại trường, khẳng định uy tín chuyên môn ngay từ khi còn rất trẻ.

Chân dung họa sĩ Lê Phổ

Nhờ sự bảo trợ của chính quyền thuộc địa, tác phẩm của Lê Phổ được đưa đi trưng bày ở Đấu xảo Paris năm 1931. Cơ hội này mở ra suất học bổng danh giá tại trường mỹ thuật Pháp (École des Beaux-Arts), giúp ông bắt đầu hành trình viễn du khắp trời Âu để tìm hiểu nghệ thuật Phục hưng. Đến năm 1934, ông tiếp tục sang Bắc Kinh để chiêm ngưỡng các bộ sưu tập tranh cổ Trung Hoa tại các bảo tàng lớn, làm phong phú thêm tư duy thẩm mỹ Á Đông của mình.

Năm 1937, Lê Phổ quyết định từ bỏ chức vụ giáo sư tại quê nhà để trở lại Paris với tư cách vừa là đại biểu vừa là thành viên ban giám khảo của hội chợ Triển lãm Quốc tế. Ông quyết định định cư vĩnh viễn tại kinh đô ánh sáng từ thời điểm này. Một năm sau, buổi biểu diễn một người (triển lãm cá nhân) đầu tiên của ông tại Paris diễn ra thành công vang dội, đánh dấu bước khởi đầu rực rỡ tại châu Âu.

Từ đây, danh họa liên tục trình diễn nghệ thuật trên khắp nước Pháp như Nice, Lyon, Rouen và vươn tầm đến Maroc, Brussels hay New York. Suốt cả cuộc đời xa xứ, Lê Phổ vẫn luôn gọi Paris là quê hương và không ngừng sáng tác cho đến khi qua đời vào ngày 12/12/2001. Ông để lại một di sản hội họa đồ sộ, trở thành cái tên bảo chứng cho những kỷ lục vô tiền khoáng hậu của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam trên thị trường quốc tế với giá trị học thuật sâu sắc và tính thanh khoản bền vững.

Phong cách nghệ thuật của họa sĩ Lê Phổ qua ba giai đoạn

Hội họa của Lê Phổ thừa hưởng một nền văn hóa đa dạng, là sự kết hợp hài hòa giữa hai hệ tư tưởng sai biệt Đông và Tây. Được đào tạo bài bản theo chương trình mỹ thuật châu Âu, ông nắm vững kỹ thuật vẽ sơn dầu, bố cục, ánh sáng và luật viễn cận. Tuy nhiên, khi đặt bút sáng tác, danh họa luôn hướng về nghệ thuật dân tộc bằng sự mềm mại, uyển chuyển trong đường nét, sự gợi cảm ước lệ và tính trữ tình sâu lắng.

Sự nghiệp hội họa của ông trải qua ba giai đoạn phong cách rõ rệt, gắn liền với những chuyển dịch mạnh mẽ về thể loại và chất liệu:

Thời kỳ Hà Nội và những năm đầu tại Paris (Trước thập niên 1950)

Trong giai đoạn đầu, Lê Phổ tập trung sáng tác chủ yếu trên chất liệu lụa. Bên cạnh tranh mực và màu nước truyền thống mang đậm dấu ấn hội họa đời Tống, ông đã có một sự khai phá độc đáo khi vẽ họa phẩm dày như sơn dầu trên nền lụa thô.

Để thực hiện kỹ thuật này, lụa thường được bồi trước trên một bề mặt kiên cố như ván gỗ mỏng cỡ 3mm hoặc tấm masonite nhằm tạo ra hiệu ứng thị giác đặc biệt sâu lắng, giúp màu sắc ăn sâu vào từng thớ sợi. Đề tài chủ đạo thời kỳ này là tranh phong cảnh Việt Nam ngập tràn hoài niệm của tuổi trẻ và những người thiếu nữ Bắc Kỳ thanh tao, diện tà áo dài truyền thống với nét đẹp “tiết hạnh khả phong” nghiêm trang nhưng mong manh, tế nhị.

Bức tranh Thiếu nữ uể oải của danh họa Lê Phổ được sáng tác tại Hà Nội vào tháng 11 năm 1932

Thời kỳ Romanet (Thập niên 1940 đến những năm 1960)

Giai đoạn này được đặt theo tên của chủ phòng tranh người Pháp – Galerie Romanet (người đã trở thành nhà quảng bá chính cho Lê Phổ tại châu Âu). Đây là thời kỳ bản lề chứng kiến sự giải phóng dần về bút pháp và chuyển dịch thể loại của danh họa. Màu sắc trong tranh bắt đầu được hòa phối một cách bay bổng, lãng mạn và thanh tao hơn, chuẩn bị cho một sự am hiểu chín muồi về hội họa ấn tượng phương Tây.

Bức tranh “Bức thư” (La Lettre) của danh họa Lê Phổ được sáng tác vào khoảng năm 1944

Thời kỳ Wally Findlay (Từ năm 1963 đến 2001)

Sự nghiệp của ông thăng hoa mạnh mẽ khi bước vào hợp đồng độc quyền với phòng tranh danh tiếng Wally Findlay Galleries của Mỹ. Ông chuyển hẳn sang chất liệu sơn dầu trên vải canvas khổ lớn, lấy cảm hứng sâu sắc từ trường phái Hậu ấn tượng Pháp. Bút pháp thời kỳ này trở nên trẻ trung, phóng khoáng với những nhát cọ mạnh mẽ, dứt khoát.

Nhân vật phụ nữ Việt Nam trong tranh Findlay thường sở hữu dáng người thon dài mơ hồ, ảo diệu, bao quanh bởi phong cảnh thiên nhiên tươi tốt và sự bùng nổ của các tông màu rực rỡ như vàng, cam, xanh lam tràn đầy tình yêu cuộc sống.

Sự chuyển dịch chất liệu này định hình phân khúc giá trị tranh Lê Phổ trên các sàn đấu giá quốc tế hiện nay. Trong khi các bản phác thảo thô hoặc tranh lụa nhỏ thời kỳ đầu dao động từ 20.000 đến 100.000 USD, thì các tác phẩm sơn dầu giai đoạn Findlay miêu tả chợ hoa, thiếu nữ tân thời có giá phổ biến từ 200.000 đến 500.000 USD. Đặc biệt, những kiệt tác lụa cổ khổ lớn bồi ván gỗ trước năm 1950 luôn là tâm điểm được săn lùng với mức thành giá kỷ lục từ 1 triệu đến hơn 2 triệu USD.

Tác phẩm La Mère et l’enfant (Mẹ và con) được Lê Phổ vẽ vào đầu những năm 1970

Xem thêm: Tầm vóc hội họa giao thoa Á Âu của cây đại thụ Vũ Cao Đàm

Các bức tranh nổi tiếng của họa sĩ Lê Phổ

Gia đình trong vườn (La famille dans le jardin)

Được sáng tác vào khoảng năm 1938 trên chất liệu mực và bột màu trên lụa, đây là tác phẩm có kích thước lớn thứ hai của Lê Phổ từng xuất hiện trên thị trường quốc tế (91,3×61,5 cm). Bức tranh được xây dựng như một thước phim nhiếp ảnh với bố cục nhiều lớp trải dài tạo chiều sâu, khắc họa cảnh một phụ nữ mặc áo dài trắng đang ngồi khâu vá bên hiên nhà.

Bên cạnh bà là em bé đang chăm chú đọc sách, phía sau là các nhân vật khác đang tận hưởng khung cảnh nhàn nhã, tự do. Danh họa chăm chút tỉ mỉ từng chi tiết từ con vật, ngọn cỏ cho đến chiếc giỏ tre đựng cá, giúp tác phẩm đạt mức giá kỷ lục 2,37 triệu USD tại phiên đấu giá của Sotheby’s Hong Kong vào tháng 4/2023.

Dáng hình trong vườn (Figures in a garden)

Tác phẩm là một kiệt tác sơn dầu quy mô lớn gồm ba bức vải canvas ghép lại, ra đời trong thời kỳ hoàng kim Wally Findlay. Tranh khắc họa sáu nhân vật có kích thước lớn như người thật, mỗi người theo đuổi một hoạt động riêng nhưng tất cả đều hòa quyện vào những tán cây và khóm hoa rực rỡ của khu vườn hạnh phúc.

Nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi nhận định điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở kích thước đồ sộ và sắc vàng tượng trưng đặc trưng trong bút pháp giai đoạn muộn của danh họa. Bức vẽ đã được gõ búa thành công với mức giá 2,28 triệu USD tại phiên Modern Evening Auction của Sotheby’s vào tháng 4/2022.

Đời sống gia đình (Family Life)

Được vẽ trong khoảng thời gian từ năm 1937 đến 1939 bằng chất liệu mực và bột màu trộn keo trên vải bố bồi lụa, Family Life được các chuyên gia đánh giá là tác phẩm tinh xảo và hiếm có bậc nhất. Bút pháp của tranh mang đậm ảnh hưởng của hội họa đời Tống với những đường nét uyển chuyển trên một không gian phẳng sống động.

Tranh tập trung vào khoảnh khắc thân mật của hai mẹ con, nơi dáng vẻ của họ tạo thành một hình bầu dục hài hòa biểu thị cho bản chất tương hỗ của tình mẫu tử. Giữa một vườn hoa rộng lớn và bóng dáng gia đình đầm ấm phía sau, bức tranh tái hiện cuộc sống thanh bình tại Việt Nam và đạt mức giá 1,1 triệu USD tại Sotheby’s Hong Kong vào tháng 4/2017.

Khỏa thân (Nude)

Tác phẩm sơn dầu khổ 90,5 x 180,5 cm này là một sự bứt phá đầy dũng cảm của Lê Phổ đối với những quy chuẩn nghiêm khắc của tư duy Nho giáo tại Việt Nam thời xưa. Vẽ tranh khỏa thân từng là điều cấm kỵ, nhưng danh họa đã vượt qua ranh giới truyền thống để giải phóng hình thể và kiến tạo nên một nền tảng thẩm mỹ mới.

Kỹ thuật điêu luyện của họa sĩ được thể hiện qua những đường cong mềm mại, tinh tế của cơ thể người phụ nữ, vừa mang đậm chất thơ vừa giữ được sự trang trọng. Kiệt tác này đã được gõ búa ở mức 1,4 triệu USD tại phiên đấu giá của Christie’s Hong Kong vào tháng 5/2019.

Thiếu nữ bên hoa mẫu đơn (Jeune fille aux pivoines)

Sáng tác vào khoảng năm 1945 bằng chất liệu mực và màu trên lụa, tác phẩm là tiếng lòng đầy cảm xúc của một người con viễn xứ đang hướng về cố hương. Lê Phổ đã kết hợp một cách khéo léo giữa kỹ thuật tạo hình phương Tây và yếu tố truyền thống Á Đông, sử dụng đường nét uyển chuyển trên không gian phẳng ước lệ.

Người thiếu nữ hiện lên một mình với nét đẹp “tiết hạnh khả phong”, vừa nghiêm trang quý phái vừa mong manh tế nhị bên khóm hoa mẫu đơn vương giả. Bức tranh đã đạt thành giá cuối cùng là 1,36 triệu USD trong phiên đấu giá của nhà Aguttes Pháp vào tháng 10/2020.

Trà và sự đồng điệu (The et Sympathie)

Là một trong những bức sơn dầu trên vải lớn nhất của Lê Phổ từng xuất hiện trên thị trường nghệ thuật (131×195 cm), tác phẩm ra đời trong giai đoạn Findlay và thể hiện tài năng xây dựng bố cục phức tạp bậc thầy với 11 nhân vật. Tranh tả lại khung cảnh một buổi trà chiều thanh nhã trong khu vườn ngập tràn ánh nắng mặt trời xuyên qua tán lá.

Các chi tiết được khắc họa vô cùng tỉ mỉ, kết hợp nhuần nhuyễn những chủ đề thành công nhất trong sự nghiệp của ông là hoa, thiếu nữ và vật tĩnh vật. Bức họa mang đậm chiều sâu không gian này đạt mức giá 1,36 triệu USD tại phiên Modern Evening Auction của Sotheby’s vào tháng 10/2022.

Uyên ương hý liên (Canard et Lotus)

Bức tranh lụa vẽ cuối thập niên 1930 bằng mực và bột màu này từng nằm trong bộ sưu tập danh giá của Hoàng thân Nguyễn Phúc Bửu Lộc, cháu năm đời của vua Minh Mạng. Trên nền lụa mịn màng, Lê Phổ khắc họa đôi vịt uyên ương bơi lội giữa những đóa sen nở rộ – biểu trưng cho sự tinh khiết của Phật giáo và lời chúc phúc cho hạnh phúc, bình an của đời sống vợ chồng.

Tác phẩm đã vượt xa mức giá ước tính ban đầu để đạt thành giá 1,28 triệu USD tại phiên đấu giá Magnificence and Regality của nhà Sotheby’s Paris vào tháng 11/2023.

Thiếu nữ choàng khăn (Jeune femme attachant son foulard)

Tác phẩm tiêu biểu cho nguồn cảm hứng lớn xuyên suốt sự nghiệp của danh họa về hình tượng người phụ nữ với chiếc khăn choàng cổ. Được vẽ vào năm 1938 ngay khi mới sang Pháp định cư, bức tranh phô diễn kỹ thuật vẽ lụa hiện đại khác biệt hoàn toàn với lối vẽ truyền thống Đông Á đương thời.

Bút pháp nhẹ nhàng, uyển chuyển làm nổi bật vẻ đẹp thanh tao của người thiếu nữ Bắc Kỳ diện tà áo dài tối màu, khuôn mặt cao trán rộng sang trọng cùng đôi bàn tay thon dài thướt tha đang điệu đà buộc khăn giữa không gian cây lá, đạt mức giá 1,11 triệu USD tại Christie’s Hong Kong vào tháng 5/2021.

Đứa trẻ tắm (La Toilette de l’Enfant)

Ra đời trong khoảng những năm 1938 – 1940 với chất liệu mực và màu trên lụa đặt trên giấy (kích thước 62,5 x 45 cm), tác phẩm đi sâu vào tái hiện lối sống thanh lịch của giới tư sản Bắc Kỳ thập niên 1930. Người xem dễ dàng nhận ra các chi tiết nội thất đắt giá như chiếc bàn sơn mài đỏ, hộp phấn rôm bên hiên nhà ngập tràn hoa trà tươi thắm.

Người phụ nữ mặc chiếc áo dài truyền thống màu xanh lê duyên dáng đang chăm sóc hai đứa trẻ tóc để chỏm đặc trưng. Sự dịch chuyển bồng bềnh của chiếc khăn trải bàn và tấm vải quấn người đứa trẻ tạo nên một không gian sống động, giúp tranh đạt giá 7.450.000 HKD (khoảng 22 tỷ đồng) tại Christie’s Hong Kong.

Xem thêm: Bậc thầy tranh lụa Lê Thị Lựu của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại

Lời kết

Họa sĩ Lê Phổ không chỉ là niềm tự hào của mỹ thuật Việt Nam hiện đại mà còn là biểu tượng cho sự giao thoa văn hóa Đông – Tây trong nghệ thuật thế kỷ 20. Dù thấm nhuần tinh hoa hội họa châu Âu, ông vẫn giữ trọn hồn Việt qua hình bóng tà áo dài và nếp sống bình dị. Di sản Lê Phổ để lại mang giá trị vượt thời gian, trường tồn cả về mặt học thuật lẫn giá trị thương mại trên thị trường toàn cầu.