Tứ kiệt trời Âu: Phổ – Thứ – Lựu – Đàm & Di sản của mỹ thuật Việt Nam

Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Lê Thị Lựu và Vũ Cao Đàm là những sinh viên ưu tú thụ hưởng nền giáo dục của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương trước khi viễn du sang Pháp vào những năm 30 của thế kỷ 20. Từ đường hướng kỹ thuật của nghệ thuật châu Âu, họ đã phát huy bản sắc dân tộc trong hội họa, đóng góp cho nghệ thuật nước nhà những bảng màu riêng và tạo lập nên một bộ tứ nổi bật tại châu Âu với sức ảnh hưởng sâu rộng.

Soi chiếu từ khía cạnh du nhập và giao thoa văn hóa, hành trình nghệ thuật của họ là sự nối dài giữa hai nền văn hóa Đông – Tây. Các sáng tác của bộ tứ vừa mang dấu ấn cá nhân, vừa mang tính điển hình về việc gìn giữ hồn Việt nơi xứ người.

Chân dung bốn cá tính hội họa Phổ – Thứ – Lựu – Đàm

1. Lê Phổ (1907 – 2001): Âm hưởng của sự kết hợp Đông Tây

Lê Phổ tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và được xưng tụng là “danh họa triệu USD” với tần suất xuất hiện trên các sàn đấu giá quốc tế thường xuyên nhất trong bộ tứ. Hội họa của ông thừa hưởng nền văn hóa đa dạng, kết hợp từ mỹ cảm trong tranh lụa thời Đường, Tống ở Trung Hoa và chịu nhiều ảnh hưởng của trào lưu hội họa Tây phương. Năm 1931, tác phẩm của ông được đưa đi trưng bày ở Đấu xảo Paris, mở ra cơ hội để ông nhận học bổng tu nghiệp và viễn du tìm hiểu nghệ thuật tại Pháp.

Trong tranh của ông, hình ảnh Việt Nam hiện lên thông qua tà áo dài, khăn vấn hay mái tóc đen dài giữa một khung cảnh nhiều cây, hoa lá. Từ những bức tranh lụa mang tông màu hoài cổ ở giai đoạn đầu, ông dần chuyển dịch sang chất liệu sơn dầu với những vệt cọ cộm dày và màu sắc tươi sáng, mang đậm ảnh hưởng của trường phái Hậu Ấn tượng.

Tác phẩm tiêu biểu trên thị trường quốc tế:

• La famille dans le jardin (Gia đình trong vườn, ~1938): Gõ búa 2,37 triệu USD tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 4/2023. Đây là mức giá cao nhất của Lê Phổ tính đến nay, với bố cục khắc họa cảnh sinh hoạt gia đình trong vườn mang đậm hơi thở Việt.
• Figures in a garden (Dáng hình trong vườn): Đạt 2,28 triệu USD tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 4/2022.
• Le bain (Tắm giặt, 1938): Thu về khoảng 2,32 triệu USD tại Aguttes, tháng 5/2025.
• Jeune femme attachant son foulard (Thiếu nữ choàng khăn, 1938): 1,11 triệu USD tại Christie’s Hong Kong, tháng 5/2021.
• Canard et Lotus (Uyên ương hý liên): 1,28 triệu USD tại Sotheby’s Paris.

Theo bảng xếp hạng Artprice năm 2021, Lê Phổ đứng thứ 25 trong danh sách 30 nghệ sĩ có doanh số cao nhất tại Hong Kong, với tổng 11,8 triệu USD từ 54 tác phẩm bán thành công trong năm đó.

Xem thêm: Họa sĩ Lê Phổ – Sự nghiệp, cuộc đời và những bức tranh triệu đô

2. Mai Trung Thứ (1906 – 1980): Chất trữ tình và tự sự về cố quốc

Mai Trung Thứ đỗ khóa đầu Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Hiện tại, ông là họa sĩ nắm giữ kỷ lục về giá cho một tác phẩm tranh Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo tiến trình thời gian, các sáng tác của Mai Trung Thứ chuyển từ cảnh sinh hoạt bình dị do quan sát trực tiếp sang việc vẽ hoàn toàn bằng ký ức và chuyển hẳn từ sơn dầu sang tranh lụa. Trong suốt hơn 40 năm ở Pháp, người xem tìm thấy chất trữ tình và giàu tự sự về cố quốc ở những thiếu nữ kiều diễm, những thú vui tao nhã như thưởng trà, tản bộ, làm thơ, chơi đàn hay đám trẻ nô đùa. Các tác phẩm của ông sử dụng nét vẽ thanh mảnh, mảng màu phẳng, có tính chuyển động cao và truyền tải góc nhìn lý tưởng về văn hóa Việt Nam.

Tác phẩm tiêu biểu trên thị trường quốc tế:

• Portrait de Mademoiselle Phuong (Chân dung cô Phượng, 1930): Gõ búa 3,1 triệu USD tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 4/2021. Đây là kỷ lục tuyệt đối của tranh Việt Nam trên thị trường đấu giá công khai quốc tế tính đến nay. Tác phẩm từng xuất hiện trong bộ phim Mùi đu đủ xanh (1993).
• Le concert (Buổi hòa nhạc): Đạt 2,11 triệu USD tại Aguttes, tháng 9/2025.
• Femme au chapeau conique le long de la rivière (Thiếu nữ đội nón lá bên sông): 1,57 triệu USD tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 12/2021.
• La jeune femme de Hué (Thiếu nữ xứ Huế, 1937): Chốt ở mức 7,04 triệu HKD (~24 tỷ đồng), gần gấp đôi ước tính ban đầu, tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 3/2026.

Trong bảng xếp hạng Artprice năm 2021, Mai Trung Thứ xếp thứ 20 trong danh sách 30 nghệ sĩ có doanh số cao nhất tại Hong Kong với tổng 14,2 triệu USD từ 34 tác phẩm.

Xem thêm: Họa sĩ Mai Trung Thứ – Tiểu sử cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm

3. Lê Thị Lựu (1911 – 1988): Ánh sáng mỹ học và nét bút mềm mại

Lê Thị Lựu đỗ vào khóa III và tốt nghiệp thủ khoa Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1932. Đặt chân tới Pháp trong khoảng thời gian diễn ra chiến tranh thế giới, bà phải tị nạn và mưu sinh nên có nhiều năm gián đoạn với hội họa. Sau chừng mười lăm năm, bà mới tái hợp với nghệ thuật, chọn màu nước, bột màu và lụa làm chất liệu chính.

Tranh của bà luôn có những luồng ánh sáng êm dịu, mộng mơ cùng nét bút mềm mại. Khai thác chủ đề đa dạng từ chân dung, phong cảnh, phụ nữ đến thiếu nhi, các tác phẩm của bà mang một thứ ánh sáng mỹ học của phương Tây nhưng vẫn ấp ôm hồn Việt. Dù số lượng tác phẩm để lại không nhiều (một phần do những năm tháng gián đoạn vì chiến tranh), Lê Thị Lựu vẫn ghi dấu ấn đậm nét bởi kỹ thuật xử lý chất liệu rất riêng, khắc họa thành công những khuôn mặt đoan trang, tròn đầy của người phụ nữ Á Đông.

Tác phẩm tiêu biểu trên thị trường quốc tế:

Vì số lượng tác phẩm lưu hành ít, tranh Lê Thị Lựu xuất hiện không thường xuyên trên sàn đấu giá, và tính hiếm quý đó phản ánh trực tiếp vào giá. Một bức tranh hiếm của bà từng được Sotheby’s gõ búa ở mức 2,921 triệu HKD (~10 tỷ đồng), cao gấp nhiều lần so với ước tính ban đầu.

Trong các phiên đấu giá chuyên về mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20, những tác phẩm như Em bé trong vườn hoa (mực và màu trên lụa) hay các bức chân dung thiếu nữ, thiếu nhi thường xuyên vượt giá ước tính.

Xem thêm: Bậc thầy tranh lụa Lê Thị Lựu của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại

4. Vũ Cao Đàm (1908 – 2000): Nền tảng hình khối điêu khắc trong hội họa

Vũ Cao Đàm tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương chuyên ngành điêu khắc trước khi bắt đầu hành trình viễn du sang Pháp năm 1931. Trong sự nghiệp nghệ thuật của Vũ Cao Đàm, có hai địa hạt ông nhận được nhiều đánh giá cao của giới chuyên môn là điêu khắc (tượng đồng, tượng đất nung) và tranh vẽ trên nhiều chất liệu.

Hội họa của Vũ Cao Đàm là sự dung hòa tuyệt mỹ giữa tư duy không gian vững chãi của điêu khắc và những quan sát sắc bén trong quá trình nghiên cứu nghệ thuật Tây phương. Có thời gian sinh sống tại vùng Vence gần danh họa Marc Chagall, giới phê bình từng ví ông như “một Chagall của phương Đông”, ông tiếp nhận một phần ảnh hưởng từ người hàng xóm lừng danh này.

Song song với kỹ thuật vẽ ngày càng tinh luyện, ông thường xuyên khắc họa những hình ảnh đậm nét dân tộc như thiếu nữ đàm đạo, tình mẫu tử, và đặc biệt còn đưa hình ảnh mô phỏng các trích đoạn trong thơ văn như Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn hay Truyện Kiều của Nguyễn Du vào tác phẩm.

Tác phẩm tiêu biểu trên thị trường quốc tế:

• Thiếu nữ áo xanh: Đạt gần 900.000 USD tại Sotheby’s Hong Kong, tháng 4/2023 (cùng phiên với bức Gia đình trong vườn của Lê Phổ).
• Idylle (1969, sơn dầu trên toan): Gõ búa 33.500 USD tại Lythi Auction TP.HCM.
• Chân dung thiếu nữ (1933) và nhiều tác phẩm lụa khác thường xuyên xuất hiện tại các phiên đấu giá chuyên về mỹ thuật Đông Dương.
• Bức sơn dầu Property of a lady of title: Được đấu giá thành công với mức 45.000 bảng Anh tại Sloane Street Auctions (London), là tác phẩm nghệ thuật Việt Nam đầu tiên lên sàn nhà đấu giá này.

Xem thêm: Họa sĩ Vũ Cao Đàm – Cuộc đời, sự nghiệp và những kiệt tác

Di sản trên thị trường nghệ thuật quốc tế

Từ những bước tiếp cận ban đầu về đường hướng kỹ thuật phương Tây, bốn họa sĩ đã chuyển hóa thành công ngôn ngữ nghệ thuật để kể câu chuyện của quê hương. Ngày nay, di sản của Phổ – Thứ – Lựu – Đàm liên tục xuất hiện và thiết lập các mốc giá trị cao tại những phiên đấu giá danh giá quốc tế của Sotheby’s, Christie’s và Aguttes.

Không thể thiếu ở mỗi phiên đấu giá lớn về mỹ thuật Đông Dương là sáng tác của bộ tứ này. Sự hiện diện này không chỉ minh chứng cho giá trị học thuật của các tác phẩm mà còn là sự công nhận của giới chuyên môn và sưu tầm toàn cầu đối với giai đoạn hội họa Đông Dương.

Lời kết

Bốn họa sĩ Việt mang bốn cá tính riêng biệt trong hội họa, nhưng các sáng tác của họ đều chia sẻ một điểm chung là tính điển hình trong việc gìn giữ hồn Việt. Hành trình của Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Lê Thị Lựu và Vũ Cao Đàm đã vượt ra khỏi giới hạn của những cá nhân đơn lẻ để trở thành biểu tượng cho một thế hệ trí thức nghệ thuật. Những cống hiến của bộ tứ không chỉ làm giàu thêm kho tàng nghệ thuật nước nhà mà còn góp phần quan trọng trong việc ghi dấu tên tuổi mỹ thuật Việt Nam trên bản đồ hội họa thế giới.