Liệu sơn dầu có độc với người vẽ hay không?

Sơn dầu có độc không là câu hỏi nhiều người đặt ra khi mới bắt đầu tìm hiểu về chất liệu này. Câu trả lời là: “Bản thân màu sơn dầu đóng trong tuýp không độc trong điều kiện sử dụng thông thường, nhưng các dung môi đi kèm trong quá trình vẽ mới là thứ cần chú ý”. Hiểu đúng điều này giúp bạn vẽ thoải mái mà không lo lắng thái quá, đồng thời tránh được những rủi ro thực sự.

Sơn dầu là gì?

Sơn dầu là một loại màu họa phẩm được làm từ sắc tố (pigment), thường dưới dạng bột khô được nghiền kỹ với dầu lanh (cây gai), dầu cù túc hay dầu óc chó. Sơn dầu được rất nhiều họa sĩ sử dụng cho tranh của mình vì một số đặc tính sau:

• Khả năng tùy biến dày nổi khác nhau khi sử dụng màu nước hoặc màu khô
• Thời gian để màu dầu khô khá lâu, tạo điều kiện thuận lợi để các hạo sĩ sáng tạo đến mức tối đa
• Bề mặt tranh có sự pha trộn giữa độ mịn màng, mấp mô, sần sùi và sọc như chất liệu vải
• Công cụ dùng để vẽ đa dạng, không nhất thiết phải là dùng cọ như truyền thống
• Sơn dầu tương đối bền bỉ “thách thức thời gian”, giá trị bức tranh đồng biến với tuổi thọ trải qua.

Một trong những điểm ưu việt của sơn dầu là độ bền, bức tranh này Mona Lisa vẫn còn giữ được màu tốt sau hàng trăm năm

Xem thêm: Cách phân biệt màu nước, màu bột và sơn dầu

Thành phần của sơn dầu

Sơn dầu là chất liệu hội họa được tạo thành từ hai nhóm chính: Bột màu sắc tố (pigment) và dầu tạo màng. Ngoài ra, trong quá trình vẽ thực tế còn dùng thêm dung môi pha loãng và dung môi rửa cọ. Mức độ an toàn của từng nhóm rất khác nhau, vì vậy câu hỏi “sơn dầu có độc không” cần được trả lời theo từng thành phần cụ thể.

Bột màu Pigment

Pigment là các loại bột màu pha với sơn. Tuỳ vào nguồn gốc của pigment có độc hay không và ở mức độ nào. Bên dưới là một loại màu bột hay được dùng để pha sơn dầu:

Trắng chì: Silver white, Lead white (Đọc mã trên tuýp là PW1) là một loại bột màu được tạo nên bởi carbonate và hydroxide chì thu được sau một quá trình chưng cất phức tạp. Chì trắng sẽ rất độc khi ở dạng bột do hít phải. Tuy nhiên khi thành sơn dầu, được dầu tạo màng giữ lại nên chỉ độc trong trường hợp nuốt phải hay dính vào mắt. Trên thị trường, ta rất hiếm khi gặp được sơn dầu có chứa trắng chì thật vì với một số có thể là sự pha trộn giữa trắng kẽm, trắng titanium để mô phỏng lại trắng chì.

Màu đỏ thần sa (vermilion) từ ngọc thần sa: Từ ngọc thần sa được sinh ra từ núi lửa, có sắc đỏ như máu, chói lọi như lửa. Thần sa có nguồn gốc từ quặng sulfide thuỷ ngân. Thần sa đỏ rất độc và chỉ thường có trong các loại sơn dầu cao cấp.

Dầu tạo màng

Mùi sơn dầu có độc không?

Mùi sơn dầu có độc không là câu hỏi quan trọng hơn vì đây mới là điều tạo ra rủi ro thực sự. Mùi đặc trưng khi vẽ sơn dầu phần lớn đến từ dung môi, không phải từ bản thân màu sơn. Có hai loại dung môi cần phân biệt rõ khi sử dụng sơn dầu:

Dung môi pha loãng màu khi vẽ

Đây là dung môi dùng để pha màu và điều chỉnh độ loãng của sơn trong quá trình vẽ. Hai loại phổ biến nhất:

Dung môi rửa cọ sau khi vẽ

Đây là nhóm cần chú ý hơn vì dùng với lượng lớn hơn và thường dùng trong không gian kín. Các dung môi rửa cọ thông dụng gồm xăng trắng (white spirit), xăng không mùi, dầu thông và các sản phẩm gốc dầu mỏ. Tất cả đều gây hại nếu hít nhiều trong phòng kín, ngoại trừ xăng không mùi và dầu oải hương.

Sơn dầu có cần pha xăng không?

Sơn dầu có cần pha xăng không là câu hỏi nhiều người mới bắt đầu thắc mắc. Câu trả lời là không bắt buộc, nhưng thường dùng xăng hoặc dung môi gốc dầu mỏ (như white spirit, xăng không mùi) để rửa cọ và đôi khi pha loãng màu ở lớp đầu.

Thực tế trong quy trình vẽ sơn dầu:

• Lớp màu đầu tiên (lớp lót): Thường pha loãng với dầu thông hoặc xăng trắng để màu thấm đều, khô nhanh
• Các lớp sau: Pha với dầu lanh để tăng độ bóng và chiều sâu
• Rửa cọ: Dùng xăng trắng hoặc xăng không mùi, không dùng nước vì dầu không tan trong nước

Nếu muốn tránh hoàn toàn dung môi có mùi, có thể dùng sơn dầu tan trong nước (water-mixable oil), loại màu được phát triển hiện đại cho phép pha loãng và rửa cọ bằng nước, không cần bất kỳ dung môi hóa học nào.

Cách nhận biết sơn dầu an toàn hay không qua ký hiệu trên nhãn

Cách nhanh nhất để biết một sản phẩm sơn dầu có độc không là đọc các ký hiệu cảnh báo trên nhãn tuýp màu. Đây là ngôn ngữ chuẩn quốc tế, xuất hiện trên tất cả sản phẩm họa phẩm chính hãng.

Các ký hiệu an toàn cần tìm:

• AP (Approved Product): Sản phẩm được chứng nhận không độc hại
• ACMI (Art and Creative Materials Institute Certified): Chứng nhận an toàn của Viện Vật liệu Mỹ thuật Hoa Kỳ, thành lập từ 1936

Các ký hiệu cảnh báo cần chú ý:

• Đầu lâu xương chéo hoặc chữ thập chéo: Cảnh báo độc hại
• Ngọn lửa: Cảnh báo dễ bắt lửa (thường trên các lọ dung môi)
• Cây khô và cá chết: Nguy hiểm cho môi trường

Với màu sơn dầu hạng sinh viên của các thương hiệu phổ biến như Winsor and Newton (dòng Winton), Van Gogh, Phoenix, hầu hết đều có ký hiệu AP hoặc ACMI, không thuộc nhóm độc hại khi sử dụng đúng cách.

Dưới đây là các kí hiệu cảnh báo hóa học trên các nhãn sản phẩm sơn dầu:

Kí hiệu cảnh báo cháy nổ. Có trên các lọ dung dịch dung môi vốn là sản phẩm rất dễ bắt lửa.

Đầu lâu xương chéo hoặc chữ thập chéo là cảnh báo độc hại.

Kí hiệu nguy hiểm cho môi trường (cây khô và con cá chết).

Hướng dẫn vẽ sơn dầu an toàn cho sức khỏe

Vẽ sơn dầu an toàn không đòi hỏi phải trang bị phức tạp. Một vài nguyên tắc đơn giản dưới đây đủ để người học vẽ thông thường không gặp vấn đề sức khỏe:

Về không gian:

• Luôn vẽ ở nơi có cửa sổ mở hoặc quạt thông gió
• Không vẽ nhiều giờ liên tục trong phòng kín có dùng dầu thông
• Nếu không gian nhỏ, ưu tiên dùng dầu oải hương thay dầu thông, hoặc chuyển sang sơn dầu tan trong nước

Về xử lý dung môi:

• Rửa cọ với xăng không mùi thay vì xăng trắng thông thường để giảm mùi
• Đậy nắp lọ dung môi khi không dùng
• Xử lý giẻ lau đã dính dung môi đúng cách, không để khô tự nhiên vì có thể tự bốc cháy, nên ngâm ướt trước khi bỏ

Về tiếp xúc trực tiếp:

• Rửa tay sạch sau khi vẽ, không dùng dung môi để rửa tay vì da hấp thu dung môi nhanh
• Tránh dụi mắt khi tay còn dính màu

Đối tượng cần lưu ý hơn:

• Phụ nữ mang thai nên tránh tiếp xúc dung môi gốc dầu, có thể vẽ màu acrylic hoặc màu nước thay thế trong giai đoạn này
• Trẻ dưới 12 tuổi không nên dùng sơn dầu truyền thống, nên dùng màu acrylic hoặc sơn dầu tan trong nước

Xem thêm: Lịch sử của tranh sơn dầu Việt Nam

Câu hỏi thường gặp

Ngửi mùi sơn dầu (dầu thông) có độc không?

Hít dầu thông trong thời gian ngắn, phòng thoáng khí không gây hại đáng kể. Nguy cơ tăng lên khi vẽ nhiều giờ liên tục trong phòng kín, không thông gió. Đây là điều cần thực sự lưu ý, không phải bản thân màu sơn.

Sơn dầu có độc hại không nếu dính vào da?

Màu sơn dầu dính vào da trong điều kiện bình thường không gây nguy hiểm với da lành. Rửa sạch bằng dầu thực vật hoặc xà phòng. Không dùng dung môi hóa học để rửa da vì da hấp thu dung môi nhanh hơn là hấp thu pigment.

Mùi sơn dầu có độc không khi vẽ ở nhà?

Mùi từ dầu thông và xăng trắng có thể gây đau đầu nhẹ nếu phòng kín. Mở cửa sổ là đủ trong hầu hết trường hợp. Nếu muốn không có mùi, dùng sơn dầu tan trong nước hoặc dùng dầu oải hương làm dung môi thay thế.

Ngửi mùi sơn dầu có độc không nếu chỉ vẽ vài buổi một tuần?

Ngửi mùi dầu thông vài buổi một tuần trong phòng có thông gió không tích lũy đủ để gây hại sức khỏe lâu dài. Rủi ro chỉ đáng kể khi tiếp xúc liên tục nhiều giờ mỗi ngày trong không gian kín.

Sơn dầu có cần pha xăng không, nếu không pha được không?

Được. Bạn có thể vẽ sơn dầu chỉ với dầu lanh mà không cần xăng hay dung môi nào khác, đặc biệt từ lớp thứ hai trở đi. Xăng và dung môi chủ yếu dùng để rửa cọ và pha loãng lớp lót đầu tiên, không bắt buộc ở mọi giai đoạn vẽ.

Lời kết

Sơn dầu có độc không phụ thuộc vào từng thành phần và cách sử dụng, không phải câu hỏi có thể trả lời gọn bằng “có” hay “không”. Màu trong tuýp sơn dầu thông thường không gây hại trong điều kiện vẽ bình thường. Dung môi đi kèm, đặc biệt dầu thông và các sản phẩm gốc dầu mỏ, mới là thứ cần chú ý về thông gió.

Vẽ tranh sơn dầu ở nơi thoáng khí và dùng dung môi đúng cách là đủ để người học không gặp vấn đề sức khỏe nào. Đây cũng là điều giảng viên tại Mỹ Thuật Bụi hướng dẫn học viên ngay từ buổi đầu tiên, để việc học sơn dầu trở thành trải nghiệm thực sự thoải mái chứ không phải điều phải lo lắng.