Gesso là gì? Công dụng và cách dùng lớp gesso khi vẽ tranh

Toan trắng tinh vừa mua về, nhiều bạn mới học vẽ thường vội lên màu ngay mà bỏ qua một bước quan trọng: quét gesso. Lớp nền này không chỉ giúp màu bám tốt hơn mà còn ảnh hưởng đến độ hút màu, cảm giác khi đưa cọ và độ bền của tác phẩm. Vậy gesso là gì? Có thực sự cần thiết và sử dụng thế nào để có được bề mặt vẽ phù hợp? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ công dụng của gesso và cách sử dụng đúng trước khi bắt đầu một bức tranh.

Gesso là gì?

Gesso là một lớp nền dạng sệt, được quét lên toan, gỗ, giấy hoặc bìa cứng trước khi vẽ màu lên trên. Gesso không phải là màu vẽ, mà giống như lớp kem lót trước khi trang điểm hay lớp sơn lót trước khi sơn nhà: một lớp nền trung gian giúp bề mặt toan và lớp màu nghệ thuật phía trên “hiểu nhau” hơn. Loại phổ biến nhất là gesso trắng đục, nhưng như sẽ thấy ở phần phân loại bên dưới, gesso còn có dạng đen, trong suốt hay pha màu tùy nhu cầu.

Về thành phần, gesso trắng, loại thông dụng nhất, thường gồm ba phần chính: Bột màu trắng, thường là titan dioxide, tạo màu, bột đá vôi hoặc phấn, tên khoa học là calcium carbonate, tạo độ nhám nhẹ để màu dễ bám, và chất kết dính polymer gốc acrylic hòa trong nước, có nhiệm vụ liên kết tất cả lại thành một lớp màng chắc chắn khi khô.

Khi nước bay hơi, lớp polymer co lại và tạo thành một lớp màng mỏng, giữ chặt bột màu và bột đá vôi trên bề mặt toan. Với gesso đen hay gesso trong suốt, tỷ lệ và loại bột màu sẽ khác đi để tạo ra đặc tính riêng của từng loại.

Gesso có nguồn gốc từ đâu?

Cái tên gesso bắt nguồn từ tiếng Ý, mang nghĩa “phấn” hoặc “thạch cao”, vốn được vay mượn từ tiếng Latin gypsum, mà tiếng Latin lại có gốc từ một từ Hy Lạp cổ γύψος (gypsos), cũng mang nghĩa thạch cao hoặc phấn. Gesso truyền thống đã được các họa sĩ dùng từ thời Ai Cập cổ đại, rồi trở nên phổ biến trong tranh vẽ trên gỗ thời Trung Cổ và Phục Hưng, khi người ta trộn phấn hoặc thạch cao với keo da thỏ để tạo lớp nền cho tranh và cho cả kỹ thuật dát vàng.

Loại gesso gốc acrylic quen thuộc ngày nay chỉ mới xuất hiện từ năm 1955, khi hãng Liquitex cho ra đời công thức gesso gốc nước đầu tiên, kết hợp bột đá vôi, bột màu và polymer acrylic thay cho keo động vật truyền thống. Nhờ đó, gesso hiện đại khô nhanh hơn, ít mùi hơn và đủ dẻo để dùng trên vải toan mà không bị nứt như gesso truyền thống vốn chỉ hợp với bề mặt cứng như gỗ.

Bên cạnh vẽ tranh, gesso truyền thống gốc thạch cao và keo da thỏ vẫn được dùng phổ biến trong nghề phục chế và dát vàng khung tranh. Ở lĩnh vực này, người ta thường quét tới 8 – 10 lớp gesso mỏng chồng lên nhau để tạo một bề mặt đủ mịn và chắc cho việc chạm khắc hoa văn (kỹ thuật gọi là recutting) hoặc đắp nổi họa tiết (pastiglia), trước khi dát lớp vàng lá lên trên cùng.

Gesso để làm gì?

Nhìn thì đơn giản nhưng lớp gesso lại đảm nhận nhiều vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và độ bền của một bức tranh.

Chống nuốt màu, giữ màu tươi và rực rỡ hơn

Toan được dệt từ sợi vải nên bề mặt có rất nhiều khe hở nhỏ li ti. Nếu vẽ trực tiếp lên toan thô, màu sẽ thấm sâu vào các khe sợi vải, khiến màu loang lổ, không đều và nhìn xỉn hơn so với thực tế. Gesso lấp đầy những khe hở này, tạo một lớp nền kín, giúp màu nằm yên trên bề mặt thay vì bị vải “nuốt” mất, nhờ đó màu lên đúng sắc độ và rực rỡ hơn hẳn.

Tăng độ bám dính, giúp màu không bong tróc

Sau khi khô, gesso tạo một bề mặt hơi nhám, giúp cọ đưa màu dễ dàng hơn và màu bám chắc vào bề mặt. Nếu bỏ qua bước này, đặc biệt là khi vẽ sơn dầu, lớp màu có thể bị trượt, bong tróc hoặc nứt sau một thời gian sử dụng.

Bảo vệ toan, kéo dài tuổi thọ cho tác phẩm

Gesso hoạt động như một lớp lá chắn, ngăn cách trực tiếp giữa sợi vải toan và lớp màu phía trên. Điều này đặc biệt quan trọng khi vẽ sơn dầu, vì dung môi và dầu trong sơn dầu có thể ngấm dần vào sợi vải theo thời gian, khiến vải giòn và mục nếu không có lớp gesso ngăn cách. Nhờ vậy, một bức tranh được quét gesso đúng cách có thể giữ được form và màu sắc bền vững hàng chục năm.

Tạo bề mặt mịn và đồng đều, dễ thao tác hơn khi vẽ

Ngoài việc bịt kín khe sợi vải, gesso còn giúp che đi những khuyết điểm nhỏ trên bề mặt toan, tạo một nền phẳng và đồng đều hơn. Nhờ vậy cọ lướt mượt hơn, việc pha loang màu hay tạo hiệu ứng chuyển sắc cũng dễ kiểm soát hơn nhiều so với vẽ trên toan thô.

Tạo hiệu ứng texture, bề mặt nổi

Ngoài vai trò làm nền phẳng mịn, gesso đặc (heavy gesso) còn có thể dùng ngược lại: dùng dao vẽ (palette knife) đắp gesso lên bề mặt để tạo hiệu ứng điêu khắc nhẹ, hoặc trộn thêm texture gel vào gesso để tạo ra một nền gồ ghề, giàu chất liệu trước khi vẽ màu lên trên. Đây là kỹ thuật được nhiều họa sĩ dùng khi muốn tác phẩm có chiều sâu vật lý thay vì chỉ phẳng lì.

“Xóa” tranh cũ hoặc lỗi để vẽ lại từ đầu

Một công dụng thực tế khác, đặc biệt hữu ích với người mới học vẽ hoặc hay vẽ hỏng: Có thể quét một hoặc vài lớp gesso đè lên một bức tranh cũ không ưng ý, hoặc lên phần vẽ lỗi, để phủ kín và tạo lại một bề mặt trắng sạch, sẵn sàng cho lượt vẽ mới mà không cần mua toan khác.

Gesso có mấy loại?

Trên thị trường hiện có khá nhiều loại gesso, được phân theo màu sắc, theo cấp độ chất lượng và theo dạng đóng gói.

Phân loại theo màu sắc

Phân loại theo cấp độ

Gesso dành cho học sinh, thường gọi là student grade, có tỷ lệ chất độn cao hơn sắc tố nên giá thành rẻ hơn, phù hợp để luyện tập hoặc dùng trong các bài học cơ bản. Gesso dành cho họa sĩ hoặc gesso chuyên nghiệp, gọi là artist grade, chứa nhiều sắc tố hơn nên độ phủ dày, mờ đục và bền màu hơn, thường được chọn cho những tác phẩm muốn lưu giữ lâu dài.

Phân loại theo dạng đóng gói

Gesso còn được bán dưới ba dạng đóng gói khác nhau, phù hợp với từng nhu cầu sử dụng. Dạng hũ là phổ biến nhất, dùng cọ nhúng và quét như thông thường. Dạng chai bóp (squeeze bottle) cho phép nặn trực tiếp gesso lên toan rồi dùng cọ hoặc dao tán đều, tiện lợi khi cần thao tác nhanh hoặc tạo texture. Dạng bình xịt, ví dụ Krylon Gesso Spray, giúp phủ một lớp mỏng, đều mà không cần cọ, thích hợp khi cần xử lý nhanh nhiều bề mặt nhỏ hoặc các góc khó quét bằng cọ.

Khi nào cần dùng gesso và khi nào không cần?

Với toan thô, chưa qua xử lý, việc quét gesso gần như là bắt buộc, vì nếu không màu sẽ thấm hết vào sợi vải và rất khó lên màu chuẩn. Với toan đã được sơn lót sẵn từ nhà sản xuất, bạn vẫn nên quét thêm ít nhất một lớp gesso nếu định vẽ sơn dầu hoặc muốn bề mặt mịn, đều màu hơn, vì lớp lót gốc thường khá mỏng và chất lượng không đồng đều giữa các nhà sản xuất.

Riêng với màu nước, gesso không cần thiết cho kỹ thuật vẽ màu nước truyền thống trên giấy, vì màu nước cần một bề mặt có khả năng thấm hút để pha loãng màu và tạo hiệu ứng loang tự nhiên, trong khi gesso lại làm bề mặt bớt thấm hút hơn.

Tuy vậy, một số hãng gesso chuyên nghiệp, ví dụ Golden, vẫn ghi nhận sản phẩm của họ tương thích với màu nước khi dùng như một lớp nền chuẩn bị đa năng trên các bề mặt không phải giấy chuyên dụng, thường kết hợp thêm một lớp “ground” hấp thụ riêng phủ lên trên gesso để mô phỏng độ thấm của giấy màu nước.

Nói cách khác, nếu bạn vẽ màu nước theo đúng kỹ thuật loang cổ điển trên giấy, không cần và không nên dùng gesso, còn nếu thử nghiệm màu nước trên toan hoặc vật liệu khác, gesso vẫn có thể đóng vai trò lớp nền hỗ trợ.

Nếu vẽ trên gỗ, bề mặt cần được chà nhám và xử lý chống thấm trước, ví dụ phủ một lớp keo PVA mỏng, rồi mới quét gesso lên trên để đạt hiệu quả tốt nhất.

Cách sử dụng gesso đúng cách

Quy trình quét gesso không khó, nhưng cần đủ kiên nhẫn để có một bề mặt đẹp và bền.

• Chuẩn bị khu vực làm việc: Lót bàn hoặc giá vẽ bằng giấy báo hoặc tấm bạt trước khi bắt đầu, vì gesso dính khá chắc và rất khó lau sạch nếu vương ra ngoài.
• Làm sạch bề mặt: Lau sạch bụi, dầu mỡ trên toan hoặc gỗ trước khi quét, vì gesso sẽ khó bám nếu bề mặt còn bẩn.
• Khuấy đều gesso: Trước khi dùng, khuấy hoặc lắc đều để các thành phần trong gesso hòa quyện, tránh bị lắng cặn ở đáy hũ.
• Quét lớp đầu tiên: Dùng cọ bẹt, bản to, quét một lớp mỏng và đều theo một chiều duy nhất, ví dụ chiều ngang, để tránh tạo vệt cọ lộn xộn.
• Chờ khô: Để lớp gesso khô tự nhiên khoảng 30 đến 60 phút, không nên dùng máy sấy hay súng nhiệt vì có thể làm gesso khô không đều và nứt.
• Chà nhám nhẹ, không bắt buộc: Khi lớp gesso đã khô hẳn, có thể chà nhẹ bằng giấy nhám mịn để làm phẳng các vệt cọ, sau đó phủi sạch bụi trước khi quét lớp tiếp theo.
• Quét lớp thứ hai: Quét thêm một lớp gesso mỏng theo chiều vuông góc với lớp đầu, ví dụ chiều dọc, để đảm bảo phủ kín và đều toàn bộ bề mặt.
• Hoàn thiện: Với vẽ acrylic, bạn có thể vẽ ngay khi lớp gesso cuối cùng khô chạm tay không dính. Với sơn dầu, nên quét thêm lớp thứ ba và đợi khô hoàn toàn khoảng 24 giờ trước khi bắt đầu vẽ, để lớp nền đủ chắc chắn chịu được dung môi trong sơn dầu.

Một số lưu ý khi dùng gesso để tránh hỏng tranh

• Không pha loãng gesso quá 15% nước: Pha loãng quá tay sẽ làm giảm độ phủ và độ bền. Gesso pha loãng nhiều sẽ trở nên trong hơn, độ che phủ giảm rõ rệt, khiến vân toan hoặc màu nền cũ lộ ra, một hiệu ứng mà phần lớn họa sĩ không mong muốn khi cần một lớp nền đục, đều màu.
• Ưu tiên cọ mềm, cọ bẹt bản to hoặc cọ mút thay vì cọ lông cứng, vì cọ cứng dễ để lại vệt loang lổ trên bề mặt.
• Rửa cọ ngay sau khi dùng: Gesso khô khá nhanh và cứng lại, để lâu sẽ rất khó làm sạch, thậm chí hỏng cọ.
• Bảo quản gesso ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, để không bị khô cứng hoặc nứt nẻ ngay trong hũ.
• Nên thử trước trên một góc nhỏ hoặc mảnh toan thừa nếu dùng gesso màu hoặc gesso mới, để chắc chắn màu sắc và độ phủ đúng như mong muốn trước khi quét lên toàn bộ bề mặt.

Câu hỏi thường gặp về gesso

Có thể dùng sơn trắng thường để thay cho gesso được không?

Về mặt kỹ thuật vẫn có thể dùng tạm, nhưng không được khuyến khích. Sơn trắng thông thường khi khô sẽ tạo bề mặt khá trơn láng, thiếu độ nhám cần thiết để màu bám chắc như gesso, nên về lâu dài lớp màu dễ bị bong tróc hơn so với dùng đúng gesso chuyên dụng.

Toan đã được sơn lót sẵn thì có cần quét thêm gesso không?

Nên quét thêm ít nhất một lớp, đặc biệt nếu vẽ sơn dầu hoặc muốn bề mặt mịn, đều màu hơn, vì lớp lót gốc từ nhà sản xuất thường khá mỏng.

Vẽ màu nước có cần dùng gesso không?

Với kỹ thuật vẽ màu nước truyền thống trên giấy, không cần và không nên dùng gesso, vì màu nước cần bề mặt giấy có khả năng thấm hút để pha loãng màu và tạo hiệu ứng loang tự nhiên, trong khi gesso lại làm bề mặt bớt thấm hút hơn.

Gesso khô trong bao lâu thì vẽ được?

Với acrylic, có thể vẽ ngay khi lớp gesso khô chạm tay không dính, thường sau khoảng 30 đến 60 phút. Với sơn dầu, nên đợi khô hoàn toàn ít nhất 24 giờ để lớp nền đủ chắc chắn.

Có thể tự pha màu vào gesso được không?

Hoàn toàn có thể. Chỉ cần trộn thêm một ít màu acrylic vào gesso trắng là đã có ngay một lớp nền màu theo đúng ý muốn, tiện lợi hơn nhiều so với mua gesso màu có sẵn. Một lớp gesso được quét cẩn thận chính là nền móng âm thầm phía sau mỗi bức tranh đẹp, từ nét cọ đầu tiên cho đến khi tác phẩm được treo lên tường nhiều năm sau đó.

Mỹ thuật Bụi – Lớp học vẽ cho người mới bắt đầu

Đã bao giờ bạn ngắm một bức tranh đẹp và khát khao tự tay vẽ nên tác phẩm đó, nhưng rồi lại từ bỏ vì nghĩ mình thiếu năng khiếu? Bạn biết không, hội họa hoàn toàn không phải đặc quyền của tài năng bẩm sinh. Vẽ là một kỹ năng mà ai cũng có thể chinh phục khi có phương pháp đúng và người đồng hành tận tâm.

Đến với Mỹ Thuật Bụi, bạn sẽ được thiết kế một lộ trình học tập riêng biệt bám sát trình độ và độ tuổi. Chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ mọi đối tượng học viên:

• Người chưa từng cầm cọ muốn làm quen với những nét vẽ đầu tiên.
• Người đã có chút kinh nghiệm muốn tiến xa hơn cùng màu nước, acrylic hoặc sơn dầu.

Đừng trì hoãn đam mê và chờ đợi một khoảnh khắc “sẵn sàng” hoàn hảo. Hãy để mỗi buổi học mang lại sự tiến bộ rõ rệt và biến bức tranh đầu tay thành cột mốc khởi đầu đáng nhớ.

Đăng ký ngay hôm nay để nhận tư vấn lộ trình học vẽ phù hợp và cùng Bụi đánh thức người họa sĩ bên trong bạn!