Sơn mài – Dòng tranh truyền thống và đặc sắc của Việt Nam

Nguồn gốc lịch sử sơn mài Việt Nam

Nghệ thuật sơn mài Việt Nam có cội rễ sâu xa từ hàng ngàn năm trước, gắn liền với tiến trình lịch sử và tâm thức của người Việt cổ:

• Thời kỳ Tiền sử và Sơ sử: Các phát hiện khảo cổ học tại các ngôi mộ cổ thuộc nền văn hóa Đông Sơn (tiêu biểu là mộ thuyền Việt Khê có niên đại khoảng thế kỷ IV – III TCN) đã hé lộ nhiều hiện vật bằng gỗ, tre được phủ một lớp sơn bảo vệ màu đen hoặc cánh gián. Điều này chứng minh người Việt cổ đã biết khai thác và chế biến mủ cây sơn ta để tăng độ bền cho vật dụng từ rất sớm.
• Giai đoạn phong kiến tự chủ: Kỹ nghệ này phát triển mạnh mẽ qua các triều đại Lý, Trần, Lê, trở thành một nghề thủ công cao cấp phục vụ tầng lớp quý tộc và tôn giáo. Các pho tượng Phật bằng gỗ, hoành phi, câu đối, kiệu thờ được “sơn son thếp vàng” lộng lẫy, uy nghiêm còn lưu giữ đến ngày nay tại các đỉnh chùa cổ miền Bắc chính là minh chứng sống động.
• Thế kỷ XV: Dưới triều vua Lê Nhân Tông (1443 – 1460), cụ Trần Lư (quê tại Thường Tín, Hà Nội) sau khi đi sứ đã tổng hợp, hệ thống hóa và nâng cao kỹ thuật chế biến sơn (gồm sơn dầu, sơn quang, sơn mài) rồi truyền dạy rộng rãi cho người dân trong vùng. Ông được hậu thế tôn vinh là ông Tổ nghề sơn mài Việt Nam.

Cuộc cách mạng thập niên 1930 nâng tầm chất liệu thủ công thành nghệ thuật tranh sơn mài độc lập

Trước thập niên 1930, thế giới chỉ tồn tại khái niệm “đồ sơn mài” (mỹ nghệ bề mặt) chứ chưa có “tranh sơn mài” (tác phẩm hội họa độc lập). Bước chuyển mình vĩ đại này diễn ra tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương trong giai đoạn 1930 – 1934.

Chính các họa sĩ tài danh như Trần Quang Trân, Phạm Hậu, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Gia Trí, cùng nghệ nhân Đinh Văn Thành đã thực hiện một cuộc cách mạng về chất liệu:

• Thay đổi công thức: Họ thay thế dầu trẩu truyền thống bằng nhựa thông (tùng hương) để tạo ra “sơn cánh gián”. Đây là loại sơn có độ trong suốt cao, cho phép nhìn thấu các lớp chất liệu lót bên dưới.
• Phát minh kỹ thuật mài: Thay vì chỉ vẽ nét lên trên lớp sơn phẳng theo lối mòn của Nhật Bản hay Trung Quốc, các họa sĩ Việt Nam phủ nhiều lớp chất liệu (vàng, bạc, vỏ trứng, son) lên nhau, sau đó dùng đá và nước mài phẳng bề mặt cho đến khi các tầng màu sắc hiện lên theo đúng ý đồ nghệ thuật.

Sự cổ vũ từ các giáo sư người Pháp như Joseph Inguimberty và Alix Aymée đã giúp thế hệ họa sĩ Việt định hình nên trường phái hội họa mới. Trong đó, danh họa Nguyễn Gia Trí là người đặt nền móng vững chắc nhất, đưa sơn mài đạt đến đỉnh cao thẩm mỹ hiện đại.

“Rồng” – Tác phẩm sơn mài của họa sĩ Triệu Khắc Tiến

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Gia Trí người cha đẻ của tranh nghệ thuật sơn mài hiện đại Việt Nam

Phân loại 4 trường phái kỹ thuật đặc trưng trong nghệ thuật làm tranh sơn mài hiện đại

Trải qua gần một thế kỷ phát triển, nghệ thuật làm tranh sơn mài tại Việt Nam được chia thành 4 nhóm kỹ thuật chủ đạo, tạo nên các hiệu ứng thị giác hoàn toàn khác biệt.

Sơn mài phẳng (Vẽ mài truyền thống)

Đây là kỹ thuật cơ bản và phổ biến nhất. Họa sĩ dùng sơn màu vẽ đè lên nhau thành nhiều lớp, phủ sơn cánh gián rồi mài phẳng tuyệt đối. Bề mặt tranh sau khi hoàn thiện sẽ nhẵn thín, bóng bẩy như gương nhưng ẩn chứa chiều sâu không gian đa tầng bên trong.

Sơn mài khảm (Khảm xà cừ, khảm trai, vỏ trứng)

Nghệ sĩ gắn trực tiếp các mảnh vỏ trai, vỏ ốc phơi màu hoặc vỏ trứng vịt lên tấm vóc để tạo hình khối, cẩn trọng cố định rồi mới phủ sơn và mài. Kỹ thuật này tạo ra độ khúc xạ ánh sáng lấp lánh, thay đổi sắc độ sinh động tùy theo góc nhìn của người xem.

Sơn mài đắp nổi (Embossed Lacquer)

Bằng cách sử dụng hỗn hợp sơn ta trộn với mùn cưa hoặc bột đá (gọi là sơn thí), nghệ nhân đắp nổi các chi tiết, họa tiết lên bề mặt phôi gỗ (tấm vóc) trước khi đi màu. Tranh sơn mài đắp nổi tạo cảm giác gồ ghề trực quan, mang lại hiệu ứng điêu khắc ba chiều (3D) độc đáo.

Sơn mài khắc trũng (Coromandel/Khắc lộng)

Còn gọi là kỹ thuật Coromandel hoặc khắc lộng. Nghệ sĩ phủ sẵn nhiều lớp sơn màu mướt mịn lên tấm vóc đen, sau đó dùng dao khắc chuyên dụng đục khoét các chi tiết trũng xuống để lộ ra các lớp màu nguyên bản ở phía dưới. Kỹ thuật này đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối vì không thể tẩy xóa hay sửa sai khi đã hạ dao.

Quy trình làm tranh sơn mài kỳ công và bí quyết ủ sơn bằng độ ẩm tự nhiên

Hệ thống chất liệu tự nhiên tạo nên cốt tủy của tranh sơn mài Việt Nam

• Nhựa cây sơn ta: Khai thác từ cây sơn trồng tại vùng đồi Phú Thọ (Toxicodendron succedaneum), tạo độ kết dính dẻo dai và độ bền hàng thế kỷ.
• Sơn then và sơn cánh gián: Sơn then đen bóng sâu thẳm nhờ phản ứng của sơn sống khuấy đều với sắt oxide, sơn cánh gián có màu nâu vàng trong suốt như mật ong.
• Chất liệu bắt sáng và tạo màu: Vàng thếp, bạc thếp, vỏ trứng, xà cừ quý hiếm kết hợp với các khoáng chất tự nhiên tự chế (chu sa, thần sa) không bị phân hủy bởi thời gian.

Nghệ thuật ủ sơn “ngược đời” phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết

Không giống các loại màu nước hay sơn dầu khô nhờ bốc hơi dung môi, nhựa sơn ta khô bằng quá trình trùng hợp (polymerization) nhờ một loại enzyme có tên là laccase. Quá trình này chỉ diễn ra tối ưu trong điều kiện độ ẩm cao (trên 75% – 80%) và kín gió. Do đó, sau khi vẽ, tranh phải được đưa vào “buồng ủ” (buồng tối ẩm) để sơn khô từ từ. Thời tiết hanh khô hoặc nắng gắt sẽ khiến sơn bị nhăn và hỏng bề mặt.

Công đoạn mài nước và đánh bóng thủ công bằng lòng bàn tay

Họa sĩ dùng đá mài và giấy nhám mịn kết hợp với nước để mài liên tục lên bề mặt tranh, vừa mài vừa dò tìm các mảng màu ẩn hiện bên dưới lớp sơn phủ. Cuối cùng, công đoạn đánh bóng được thực hiện hoàn toàn thủ công bằng cách dùng chính lòng bàn tay sạch chà xát mạnh lên bề mặt tranh khô, tạo nên độ bóng đằm, mờ sâu đặc trưng mà không một chất làm bóng công nghiệp nào thay thế được.

Tiêu chí thẩm định giúp phân biệt tranh sơn mài Việt Nam cốt sơn ta thật và giả

Để tránh mua phải các loại tranh sử dụng sơn công nghiệp (PU, Polyurethane, sơn Nhật) hoặc tranh in phun kỹ thuật số phủ bóng để giả sơn mài, người sưu tầm cần dựa vào các tiêu chí cốt lõi sau.

Những kiệt tác tranh sơn mài tiêu biểu định hình lịch sử mỹ thuật nước nhà

Nghệ thuật sơn mài Việt Nam tự hào sở hữu các tác phẩm đỉnh cao được công nhận là Bảo vật quốc gia.

“Vườn Xuân Trung Nam Bắc” của Nguyễn Gia Trí

Hoàn thành trong suốt 20 năm (1969 đến 1989), “Vườn xuân Trung Nam Bắc” là tác phẩm tinh túy nhất của danh họa Nguyễn Gia Trí. Bức tranh khổ 540 cm x 200 cm mô tả các thiếu nữ trong trang phục truyền thống từng vùng, tươi vui ca hát giữa mùa xuân trong khung cảnh thiên nhiên rộng lớn. Năm 2013, Chính phủ công nhận đây là Bảo vật quốc gia.

Tranh “Vườn xuân Bắc Trung Nam” của Họa sĩ Nguyễn Gia Trí

“Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng

Đây là một trong những bức tranh sơn mài độc đáo bậc nhất của nền mỹ thuật Việt Nam, được coi là bản hùng ca về chủ nghĩa yêu nước và tinh thần cách mạng trong hội họa. Tác phẩm có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội và là minh chứng cho khả năng biểu đạt cảm xúc chính trị qua chất liệu sơn mài.

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Sáng – Cây đại thụ đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam

Tranh “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Họa sĩ Nguyễn Sáng

“Gióng” của Nguyễn Tư Nghiêm

“Gióng” khai thác hình tượng anh hùng huyền thoại dân tộc, thực hiện bằng chất liệu sơn mài với sức biểu đạt mạnh mẽ và bảng màu đặc trưng của Nguyễn Tư Nghiêm. Tác phẩm thể hiện sự kết hợp giữa chủ đề văn hóa dân gian Việt Nam và ngôn ngữ tạo hình hiện đại.

Bức tranh Gióng (1990) của tác giả Nguyễn Tư Nghiêm

“Hòa bình hữu nghị” (1958) của Nguyễn Khang

Họa sĩ Nguyễn Khang đã đóng góp cho nền hội họa nước nhà những bức tranh sơn mài xuất sắc, có vẻ đẹp tinh tế và sâu sắc, biểu đạt những ý tưởng về đất nước và kháng chiến bằng ngôn ngữ sơn mài thuần thục.

Tác phẩm “Hòa bình hữu nghị” (1958) của Họa sĩ Nguyễn Khang

“Hành quân đêm” của họa sĩ Trần Đình Thọ

Tranh sơn mài của họa sĩ Trần Đình Thọ được sáng tác công phu theo phong cách truyền thống, phản ánh những hoạt động sản xuất, chiến đấu và phong cảnh quê hương giai đoạn kháng chiến.

Tác phẩm “Hành quân đêm” của họa sĩ Trần Đình Thọ

“Nhớ một chiều Tây Bắc” của Phan Kế An

Tác phẩm tái hiện chân thực cuộc sống và phong cảnh miền núi trung du, là một trong những bức sơn mài nổi tiếng được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, thể hiện sức mạnh của sơn mài trong việc ghi lại cảm xúc về một vùng đất.

Tác phẩm “Nhớ một chiều Tây Bắc” (1950) của Phan Kế An

“Hội chùa” của Lê Quốc Lộc

Bức tranh thể hiện bố cục độc đáo và cảm xúc về lễ hội truyền thống. Họa sĩ Lê Quốc Lộc chuyên sáng tác tranh sơn mài bằng kỹ thuật truyền thống với những tìm tòi sáng tạo, am hiểu sâu sắc về nghệ thuật thủ công mỹ nghệ và có công đào tạo, phát triển ngành mỹ thuật công nghiệp ở Việt Nam.

Tác phẩm “Hội chùa” (1939) của Lê Quốc Lộc

Xem thêm: Sơn mài của Nguyễn Thị Mai mộc mạc, tao nhã đến nao lòng

Các làng nghề sơn mài truyền thống ở Việt Nam hiện nay

Sơn mài Việt Nam không chỉ tồn tại trong bảo tàng mà còn được gìn giữ qua các làng nghề trải dài từ Bắc vào Nam.

Làng nghề Hạ Thái (Hà Nội)

Nằm tại huyện Thường Tín, mảnh đất tổ nghề của cụ Trần Lư. Các nghệ nhân Hạ Thái có thế mạnh tuyệt đối về kỹ thuật thếp vàng, thếp bạc tinh xảo trên các sản phẩm thờ cúng hoàng gia và các bức tranh nghệ thuật khổ lớn.

Làng nghề Cát Đằng (Nam Định)

Với bề dày lịch sử hơn 600 năm, Cát Đằng là trung tâm chế tác sơn mài phục vụ kiến trúc tâm linh hàng đầu Bắc Bộ. Các sản phẩm như kiệu, ngai thờ, pho tượng Phật tại các chùa chiền lớn đa phần đều do bàn tay nghệ nhân nơi đây tạo tác với độ bền thách thức khí hậu nồm ẩm.

Làng nghề Tương Bình Hiệp (Bình Dương)

Là cái nôi sơn mài lâu đời và quy mô lớn nhất ở miền Nam. Bước ngoặt lịch sử quan trọng của làng sơn mài tương bình hiệp gắn liền với sự thành lập của Trường Mỹ nghệ bản xứ Thủ Dầu Một (1901). Ngôi trường này đã định hướng, chuẩn hóa tư duy mỹ thuật hiện đại phương Tây kết hợp kỹ nghệ sơn lót, khảm xà cừ bản địa, biến các sản phẩm nơi đây trở thành thương hiệu xuất khẩu vang danh sang cả châu Âu từ thế kỷ trước.

Sơn mài Việt Nam có giá trị gì trong nền mỹ thuật thế giới?

Sơn mài Việt Nam được thế giới công nhận nhờ tính độc đáo trong cả kỹ thuật lẫn thẩm mỹ. Trong nhiều thế kỷ, đồ sơn mài của Việt Nam đã nổi bật bởi tính độc đáo và chất lượng cao khi tiếp xúc với các sản phẩm tương tự của các nước láng giềng như Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và Myanmar.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 4345 phê duyệt Đề án Xây dựng, quảng bá thương hiệu quốc gia Nghệ thuật sơn mài Việt Nam giai đoạn 2020 – 2030, với các hoạt động triển lãm, hội thảo và liên hoan nghệ thuật sơn mài quốc tế tổ chức tại Việt Nam 2 năm một lần.

Nghệ thuật tranh sơn mài Việt Nam gần một thế kỷ đã phát triển trong giai đoạn rực rỡ, đồng hành cùng các họa sĩ tâm huyết luôn tìm tòi và nghiên cứu làm giàu thêm tiềm năng lớn lao của chất liệu tạo hình độc đáo này.

Xem thêm: Tranh Kim Hoàng là dòng tranh dân gian nổi tiếng có nguồn gốc từ đâu?

Lời kết

Từ những giọt mủ thô sơ của cây sơn ta nơi núi đồi Phú Thọ, trải qua quá trình lao động sáng tạo đầy khắc nghiệt, tranh sơn mài Việt Nam đã vượt qua giới hạn của một nghề thủ công để vươn tầm thành một chất liệu hội họa mang tính hàn lâm, độc bản. Việc trân trọng giá trị nguyên bản của sơn ta và sự kỳ công trong quy trình thực hiện chính là chìa khóa để bảo tồn và nâng tầm di sản này trên bản đồ nghệ thuật thế giới.

Mỹ thuật Việt Nam còn nhiều câu chuyện đáng đọc như thế này. Còn nhiều danh họa và dòng tranh khác đang chờ bạn tìm hiểu tại Mỹ Thuật Bụi.

 (Nguồn: Tổng hợp)

Câu hỏi thường gặp

Nguồn gốc tranh sơn mài từ đâu?

Sơn mài Việt Nam có lịch sử hơn 2.000 năm, bắt nguồn từ thời văn hóa Đông Sơn. Qua các triều đại phong kiến, sơn mài phát triển thành nghề thủ công cung đình. Đến thập niên 1930, các họa sĩ trường Mỹ Thuật Đông Dương mới nâng sơn mài thành chất liệu hội họa độc lập mang bản sắc Việt Nam riêng biệt.

Tranh sơn mài làm bằng gì?

Tranh sơn mài dùng nhựa cây sơn ta làm chất kết dính, kết hợp son đỏ, vàng thếp, bạc thếp, vỏ trai, vỏ trứng và cật tre. Nguyên liệu được đắp nhiều lớp trên nền vóc đen, sau đó mài và đánh bóng hoàn toàn thủ công, tạo ra hiệu ứng ánh sáng và chiều sâu màu sắc không chất liệu nào khác có được.

Ý nghĩa tranh sơn mài là gì?

Tranh sơn mài vừa là di sản nghệ thuật vừa mang ý nghĩa phong thủy. Mỗi bức tranh là cầu nối giữa thủ công ngàn năm và hội họa hiện đại, đồng thời được cho là có khả năng điều hòa năng lượng, thu hút tài lộc và mang lại bình an cho gia đình. Các chủ đề hoa sen, cá chép, chim hạc hay phong cảnh đều gắn với thông điệp cát tường trong văn hóa Á Đông.

Tranh sơn dầu và tranh sơn mài khác nhau như thế nào?

Sơn mài dùng nhựa cây sơn ta, vẽ trên nền vóc đen qua nhiều lớp rồi mài bóng thủ công, tạo bề mặt ánh sáng sâu thay đổi theo góc nhìn và độ bền 50 đến 200 năm. Sơn dầu dùng dầu thực vật hòa màu bột trên vải canvas, linh hoạt hơn khi vẽ nhưng không có hiệu ứng bề mặt đặc trưng như sơn mài. Về giá trị sưu tầm, tranh sơn mài thường được định giá cao hơn nhờ quy trình chế tác kỳ công và tính độc bản tuyệt đối.

Sơn mài Việt Nam khác Nhật Bản và Trung Quốc như thế nào?

Sơn mài Nhật (Urushi) chủ yếu dùng trên đồ thủ công với kỹ thuật Makie dán vàng bạc. Sơn mài Trung Quốc nghiêng về chạm khắc nổi và màu đỏ trên đồ trang trí. Sơn mài Việt Nam khác biệt hoàn toàn khi phát triển thành trường phái hội họa thuần túy, kết hợp kỹ thuật mài nhiều lớp với vỏ trứng và vỏ trai theo cách riêng, là sự giao thoa độc đáo giữa kỹ thuật phương Đông và ngôn ngữ hội họa hiện đại phương Tây.

Các tác phẩm tranh sơn mài tiêu biểu nhất của Việt Nam là gì?

Hai bảo vật quốc gia là “Vườn Xuân Trung Nam Bắc” của Nguyễn Gia Trí và “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng. Ngoài ra còn có sê-ri tranh Gióng của Nguyễn Tư Nghiêm, “Hòa bình hữu nghị” của Nguyễn Khang, “Nhớ một chiều Tây Bắc” của Phan Kế An và “Hội chùa” của Lê Quốc Lộc, tất cả cùng định hình diện mạo hội họa sơn mài Việt Nam hiện đại.