Trường phái hiện thực (Realism) – Bước ngoặt làm thay đổi hội họa thế kỷ 19

Trong dòng chảy của lịch sử mỹ thuật, nếu có một trào lưu dám hiên ngang đập tan chiếc “tháp ngà” bóng bẩy của giới quý tộc để đưa nghệ thuật về với đời sống trần trụi, đó chính là Trường phái hiện thực (Realism).

Ra đời vào giữa thế kỷ 19, trào lưu này không chỉ thay đổi những gì hiển thị trên mặt toan, mà còn là một cuộc đại cách mạng về tư duy: Tuyên chiến với sự giáo điều của nghệ thuật học viện và sự mộng mị của chủ nghĩa lãng mạn. Hãy cùng Bụi khám phá bản chất của tranh trường phái hiện thực, những đặc trưng kỹ thuật cốt lõi và các kiệt tác bất hủ đã làm thay đổi hoàn toàn nền hội họa thế giới.

Trường phái hiện thực là gì?

Trường phái hiện thực (Realism) là trào lưu nghệ thuật tiến bộ hướng đến việc phản ánh con người, xã hội và đời sống một cách khách quan, chân thực, tuyệt đối khước từ các yếu tố thần thoại, siêu nhiên hoặc lý tưởng hóa thẩm mỹ.

Nói một cách thẳng thắn, chủ nghĩa hiện thực không có nghĩa là vẽ “đẹp mã” hay trau chuốt. Ngược lại, các họa sĩ Hiện thực hướng ống kính hội họa vào những thực tại đang diễn ra trước mắt: Một người nông dân khom lưng trên đồng ruộng, những công nhân lấm lem bùn đất, cảnh sinh hoạt chật chội của đô thị hay một đám tang bình dân vùng nông thôn. Họ tôn trọng sự thật đến mức khắc nghiệt, bởi với họ, cái đẹp chân chính phải là cái đẹp có thực.

“Hãy chỉ cho tôi thấy một thiên thần, tôi sẽ vẽ thiên thần.” – Gustave Courbet

Ba ngòi nổ lịch sử khai sinh trường phái hiện thực

Chủ nghĩa hiện thực không tự nhiên sinh ra, nó là kết quả tất yếu của những chấn động dữ dội tại Pháp và châu Âu vào giai đoạn những năm 1840 – 1850:

• Sự bùng nổ của Cách mạng Công nghiệp: Máy móc ra đời kéo theo sự phân tầng xã hội sâu sắc. Tầng lớp lao động nghèo khổ (vô sản) xuất hiện ồ ạt tại các đô thị với điều kiện sống kiệt quệ. Thực tế gai góc này khiến những bức tranh vẽ thần thánh trở nên xa xỉ và lố bịch.
• Sự xuất hiện của Máy ảnh (Photography): Năm 1839, chiếc máy ảnh đầu tiên ra đời. Khả năng ghi lại hình ảnh chính xác tuyệt đối của công nghệ buộc các họa sĩ phải tự vấn: Hội họa để làm gì nếu chỉ để vẽ giống? Câu trả lời của trường phái hiện thực là: Máy ảnh ghi lại hình ảnh, còn họa sĩ ghi lại bản chất xã hội và tâm lý con người.
• Cuộc nổi loạn chống lại Nghệ thuật Hàn lâm (Academic Art): Giới học viện thời bấy giờ chỉ tôn sùng tranh lịch sử đại sự, thần thoại Hy Lạp hoặc chân dung quý tộc được “cà da” hoàn mỹ. Các họa sĩ hiện thực xem đây là sự giả tạo và quyết định lội ngược dòng để tìm về giá trị mộc mạc của đời sống.

5 đặc điểm nhận diện kỹ thuật và tư duy tranh hiện thực

Để không bị nhầm lẫn với các trào lưu khác, tranh thuộc trường phái hiện thực luôn mang những đặc trưng mỹ thuật khu biệt sau:

1. Đề tài mang hơi thở của đất mẹ và phố thị

Thay vì vẽ cung điện hay thiên đường, tranh hiện thực đưa người nông dân, công nhân, người vô danh và không gian công cộng vào trung tâm bức vẽ. Những hình ảnh tưởng chừng “thô kệch” dưới mắt giới quý tộc lại trở thành linh hồn của nghệ thuật.

2. Tuyệt đối không lý tưởng hóa hình thể

Con người dưới nét cọ hiện thực hiện lên với dáng vẻ thô ráp, nếp nhăn hằn sâu, bàn tay gân guốc lấm lem hay thân hình mệt mỏi vì lao lực. Họa sĩ không che giấu sự già nua hay nghèo khó; họ tôn trọng quy luật tự nhiên và sinh học của con người.

3. Nét cọ thô mộc và giải phóng bề mặt chất liệu

Thay vì sử dụng kỹ thuật láng màu (glazing) nhiều lớp để tạo bề mặt tranh mịn màng, bóng bẩy như giới Hàn lâm, các họa sĩ Hiện thực sử dụng những nhát cọ trực tiếp, dứt khoát, đôi khi dùng dao pha màu để gạt phẳng hoặc tạo các mảng màu đặc, khỏe khoắn. Kỹ thuật này giữ lại chất cảm chân thực của vải thô, đất đá và làn da rám nắng của người lao động chứ không cố tình làm mượt mà hóa thực tế.

4. Bảng màu hoàng thổ trầm mặc

Tranh hiện thực khước từ những sắc màu rực rỡ mang tính trang trí thuần túy. Bảng màu chủ đạo xoay quanh các tông màu nguyên sơ, trung tính thu được từ tự nhiên: màu hoàng thổ (ochre), màu nâu đất (umber), xanh rêu thâm trầm, xám than và sắc đen sâu thẳm.

5. Bố cục chắc chắn, không dàn dựng

Bố cục tranh hiện thực không tuân theo các tỷ lệ vàng sắp đặt hoàn hảo mang tính kịch nghệ của thời Phục hưng hay Cổ điển. Họ bắt trọn những góc nhìn ngẫu nhiên của đời sống, tạo cảm giác như một lát cắt tự nhiên, chân thật, khiến người xem có cảm giác như đang trực tiếp chứng kiến sự việc.

Vạch trần ranh giới: Trường phái hiện thực vs Tranh tả thực vs Siêu thực

Sự nhầm lẫn giữa các khái niệm này là lý do khiến nhiều người học vẽ bị lạc lối về tư duy. Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ ranh giới:

Xem thêm: Tìm hiểu Trường phái Siêu thực trong hội họa

Những bậc thầy lỗi lạc của trường phái hiện thực

Gustave Courbet (1819 – 1877): Người tiên phong đặt nền móng và thủ lĩnh phong trào

Trong các giáo trình lịch sử mỹ thuật và tài liệu nghiên cứu, Gustave Courbet được ghi nhận danh chính ngôn thuận là người tiên phong đặt nền móng và là thủ lĩnh của phong trào Hiện thực Pháp thế kỷ 19. Ông mang tư duy phản kháng mạnh mẽ chống lại quy chuẩn mỹ học hàn lâm.

Khi các tác phẩm hiện thực của ông bị Triển lãm Quốc tế Paris 1855 từ chối, Courbet đã tự dựng một nhà bạt ngay đối diện có tên “Pavilion of Realism” (Nhà triển lãm Hiện thực) để trưng bày tranh của mình. Hành động kiêu hãnh này đã giáng một đòn chí mạng vào nền mỹ thuật chính thống độc quyền thời bấy giờ.

Jean-François Millet (1814 – 1875): Họa sĩ tiêu biểu của đề tài nông dân và đời sống nông thôn

Millet là thành viên trụ cột của Trường phái Barbizon – Nhóm các họa sĩ tiên phong rời bỏ thủ đô để về sống vùng nông thôn, chuyên tâm vẽ phong cảnh và đời sống lao động trực tiếp ngoài thiên nhiên.

Tranh của ông không gai góc, không nặng tính chính trị như Courbet mà thấm đẫm sự trang nghiêm, lòng trắc ẩn và một tinh thần tôn giáo nguyên sơ dành cho những người một nắng hai sương. Ông không thi vị hóa cái nghèo mà tôn vinh giá trị nhân văn cốt lõi của tầng lớp lao động.

Honoré Daumier (1808 – 1879): Bậc thầy của nghệ thuật biếm họa Chính trị – Xã hội và thị dân

Ông là bậc thầy sử dụng những đường nét dứt khoát, sắc sảo để bóc tách các góc khuất của Paris thông qua kỹ thuật in thạch bản và hội họa sơn dầu. Qua các bức vẽ biếm họa và tranh sơn dầu về ga tàu, tòa án, ông phơi bày sự thối nát của bộ máy cai trị, phân tích tâm lý nhân vật sắc sảo, lột trần sự phân tầng giai cấp và nỗi đau của tầng lớp thấp cổ bé họng dưới đáy đô thị thời kỳ công nghiệp hóa.

Xem thêm: Claude Monet (1840 – 1926) – Người cha của hội họa ấn tượng

Tranh trường phái hiện thực: 4 kiệt tác bất hủ xoay chuyển lịch sử mỹ thuật

1. Tác phẩm The Stone Breakers – Gustave Courbet (1849)

Bức tranh khắc họa hai người đập đá bên đường – một già nua còng lưng, một trẻ tuổi vác rổ đá nặng nề. Courbet chủ ý giấu mặt nhân vật để biến họ thành biểu tượng chung cho toàn bộ giai cấp lao động bị bóc lột. Trang phục vá víu, đôi giày rách và công việc lặp đi lặp lại được diễn tả bằng những nhát cọ dày, thô ráp đầy phẫn nộ.

(Lưu ý: Kiệt tác vô giá này đã bị phá hủy hoàn toàn trong trận ném bom Dresden vào Chiến tranh Thế giới thứ hai năm 1945, hiện nay thế giới chỉ còn lưu giữ được các bản chụp tư liệu).

2. Tác phẩm A Burial at Ornans – Gustave Courbet (1849 – 1850)

Được trưng bày tại Bảo tàng Orsay (Paris), tác phẩm có kích thước khổng lồ tái hiện đám tang của một người dân quê bình thường. Courbet đã phạm vào “điều cấm kỵ” của giới Hàn lâm khi dùng quy mô hoành tráng của tranh lịch sử để vẽ những con người nông thôn vô danh mặc đồ đen trầm mặc. Tác phẩm khẳng định: Cuộc đời và cái chết của người bình dân có giá trị ngang hàng với vương quyền.

3. Tác phẩm The Gleaners – Jean-François Millet (1857)

Bức tranh khắc họa ba người phụ nữ nghèo đang cúi gập lưng nhặt những bông lúa sót lại trên mặt đất sau vụ gặt. Sự đối lập sâu sắc giữa không gian trù phú, đầy ắp xe chở lúa của chủ ruộng phía xa và sự nhẫn nại, nghèo khó của ba bóng hình ở tiền cảnh tạo nên một cấu trúc tương phản đầy ám ảnh về thân phận con người.

4. Tác phẩm The Third-Class Carriage – Honoré Daumier (1862 – 1864)

Bức tranh bắt trọn không gian ngột ngạt bên trong một toa tàu hạng ba dành cho người nghèo thời bấy giờ. Daumier sử dụng kỹ thuật tương phản sáng tối mạnh mẽ để làm nổi bật hình ảnh người bà chịu thương chịu khó, người mẹ ôm con và đứa trẻ ngủ thiếp đi vì mệt mỏi, phản ánh trần trụi sự phân tầng xã hội sâu sắc thời kỳ đô thị hóa.

Xem thêm: Hội họa thế kỷ 19 – Màu sắc và ánh sáng của Trường phái Ấn Tượng

Lời kết

Hành trình nghệ thuật của trường phái hiện thực là minh chứng đanh thép rằng: Nghệ thuật vĩ đại nhất luôn nảy mầm từ mảnh đất của sự thật. Đi qua thế giới tranh trầm mặc, gai góc của Courbet hay Millet, người học vẽ không chỉ đúc kết được những bài học về tạo hình khách quan, mà còn học được cách nhìn cuộc sống bằng một đôi mắt tỉnh táo và một trái tim bao dung sâu sắc.