Nữ họa sĩ tài danh Lê Thị Lựu và những kiệt tác tranh lụa Đông Dương

Lê Thị Lựu (1911 – 1988) là một trong những họa sĩ tiên phong của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Cùng với Lê Phổ, Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm, bà tạo nên nhóm bốn họa sĩ Việt Nam có sức ảnh hưởng tại Pháp. Đối với hoạt động nghiên cứu và thực hành mỹ thuật, đóng góp lớn nhất của bà nằm ở việc ứng dụng các nguyên lý tạo hình phương Tây để cải tiến kỹ thuật vẽ tranh lụa truyền thống.

Tiểu sử và con đường nghệ thuật của họa sĩ Lê Thị Lựu

Nữ thủ khoa đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương

Lê Thị Lựu sinh ngày 19 tháng 1 năm 1911 tại làng Thổ Khối, tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình công chức theo Tây học. Năm 1926, bà quyết định theo đuổi hội họa và đến năm 1927, bà chính thức đỗ khóa III Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Dưới sự đào tạo của Hiệu trưởng Victor Tardieu và Giáo sư Joseph Inguimberty, bà được học nền tảng về luật viễn cận, hình khối và kỹ thuật hội họa phương Tây. Năm 1932, Lê Thị Lựu tốt nghiệp hạng thủ khoa. Trên báo Phong Hóa (số 18), nhà văn Thạch Lam từng đánh giá kỹ năng của bà đứng ngang hàng với nhiều họa sĩ nam khóa trước, khẳng định năng lực chuyên môn của phụ nữ trong môi trường nghệ thuật.

Ảnh chụp bà Lê Thị Lựu cùng chồng tại Bắc Ninh, 1935

Giai đoạn giảng dạy và những hoạt động đầu tiên

Sau khi ra trường, bà tham gia giảng dạy mỹ thuật tại Trung học Bảo hộ (Hà Nội) và Nữ sư phạm. Năm 1934, bà kết hôn với kỹ sư Ngô Thế Tân. Khi chuyển vào Sài Gòn (1935), bà dạy tại trường Nữ sinh Áo tím (nay là THPT Nguyễn Thị Minh Khai) và trường Mỹ nghệ Gia Định. Bà cũng tham gia vẽ minh họa cho các ấn phẩm của Tự Lực văn đoàn dưới bút danh Văn Đỏ và Thạch Ẩn.

Chân dung họa sĩ Lê Thị Lựu khi ở Sài Gòn, 1936

Thời kỳ định cư tại Pháp và sự gián đoạn sáng tác

Năm 1940, gia đình bà chuyển sang Pháp. Bối cảnh Thế chiến II, việc di chuyển nơi ở liên tục và sinh con trai Ngô Mạnh Đức (1941) đã khiến hoạt động nghệ thuật của bà bị gián đoạn. Suốt 15 năm (1940 – 1954), bà gần như không có tác phẩm mới, ngoại trừ một vài phác họa chân dung bằng chì tại châu Phi. Sau năm 1954, khi cuộc sống ổn định, bà mới chính thức quay lại thực hành hội họa.

Hình họa được họa sĩ Lê Thị Lựu vẽ, 1942

Phong cách nghệ thuật và kỹ thuật xử lý chất liệu

Sự nghiệp sáng tác của Lê Thị Lựu thể hiện sự dịch chuyển rõ nét về mặt chất liệu qua hai giai đoạn.

Giai đoạn trước năm 1954: Sơn dầu mang tính hiện thực

Trong thập niên 1930 và những năm đầu định cư tại Pháp, Lê Thị Lựu chủ yếu sử dụng sơn dầu. Tranh của bà ở giai đoạn này có cấu trúc hình khối vững chắc, tuân thủ nghiêm ngặt giải phẫu học và luật viễn cận. Đề tài thường hướng đến tầng lớp bình dân với lối vẽ tả thực. Về sau tại Pháp, bà vẫn thực hiện một số bức chân dung và phong cảnh bằng sơn dầu, những nét cọ trở nên tự do hơn, màu sắc trầm ấm và bố cục tập trung vào chiều sâu không gian.

Bức tranh “Thiếu nữ bên hoa” của họa sĩ Lê Thị Lựu

Giai đoạn sau năm 1954: Bước ngoặt với tranh lụa

Từ sau năm 1954, Lê Thị Lựu chuyên tâm vào chất liệu tranh lụa và định hình ngôn ngữ nghệ thuật cá nhân thông qua hai đặc điểm kỹ thuật:

• Phương pháp đắp lớp (Layering): Để khắc phục nhược điểm dễ xỉn màu của lối vẽ lụa truyền thống (nhuộm màu phẳng), bà kế thừa phương pháp bồi lụa lên nền giấy của Vũ Cao Đàm. Cấu trúc nền cứng cho phép bà dùng cọ đắp chồng nhiều lớp màu nước pha bột màu lên nhau. Kỹ thuật này giúp các mảng màu hòa quyện, giải quyết vấn đề kiểm soát sắc độ trên bề mặt lụa.
• Xử lý ánh sáng: Bà đưa nguyên lý phân tích ánh sáng của trường phái Ấn tượng (Impressionism) vào tác phẩm. Tuy nhiên, thay vì dùng gam màu rực rỡ, bà sử dụng các dải màu lạnh và trung tính (xanh lam, xanh lục, hồng phớt) để tạo ra không gian êm dịu. Nhân vật thường được phác thảo từ trí nhớ, hướng đến tỷ lệ cân đối theo chuẩn mực cổ điển.

Tác phẩm lụa bồi trên giấy “Ba mẹ con góa phụ” của danh họa Lê Thị Lựu

Các tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Lê Thị Lựu

Với khối lượng tác phẩm giới hạn (ước tính từ 250 đến 400 bức), mỗi bức tranh của Lê Thị Lựu đều thể hiện sự hoàn thiện cao về kỹ thuật. Các tác phẩm của bà tập trung chủ yếu vào ba đề tài: thiếu phụ, thiếu nữ và thiếu nhi.

Thiếu nữ Bắc Kỳ (1932)

Tác phẩm sơn dầu (44 x 38 cm) này là đại diện cho thời kỳ đầu của bà. Tranh khắc họa chân dung một thiếu nữ mặc áo yếm, khoác áo nâu sần. Hình khối nhân vật được xử lý chân thực, cho thấy nền tảng kỹ thuật tạo hình vững chắc.

Ba mẹ con trên cỏ (Thập niên 1960)

Tác phẩm đánh dấu sự hoàn thiện trong kỹ thuật vẽ lụa của Lê Thị Lựu. Tranh mô tả hoạt cảnh một người mẹ bồng em bé nhỏ, quan sát con gái thêu thùa trên thảm cỏ. Kỹ thuật đắp màu mỏng và bảng màu đa sắc giúp xử lý các chi tiết trang phục rõ nét. Tác phẩm này đạt mức 6.830.000 HKD tại Sotheby’s (4/2021).

Mẹ và em bé (1968)

Tác phẩm sử dụng bột màu trên lụa với tông màu xanh dương chủ đạo. Nét cọ thanh mảnh giúp xử lý ánh sáng tự nhiên, làm nổi bật hai nhân vật trước bối cảnh thiên nhiên. Tác phẩm được đấu giá tại Paris (năm 2022) với mức 529.200 EUR.

Mẹ địu con (1970 – 1975)

Tác phẩm có bố cục tập trung miêu tả sát sao khuôn mặt thanh tú của người mẹ. Đây là đại diện cho góc nhìn lý tưởng hóa nhân vật của họa sĩ, tuân thủ các chuẩn mực tạo hình như khuôn mặt trái xoan, sống mũi thẳng.

Vô đề/Untitled (1961)

Sử dụng mực và màu nước trên lụa (45 x 38 cm), tác phẩm khắc họa tương tác giữa người phụ nữ và em bé. Việc sử dụng các gam màu trầm cùng bố cục lược bỏ bối cảnh giúp tập trung thị giác vào nhân vật. Tác phẩm đạt mức 2,92 triệu HKD tại Sotheby’s vào tháng 3/2024.

Hai đứa trẻ trong vườn (1986)

Bức tranh (60 x 46 cm) áp dụng bố cục tuyến, đặt hai nhân vật ở vị trí cao thấp khác nhau để tạo nhịp điệu. Khả năng chuyển sắc độ từ vùng sáng sang vùng tối trên lụa được xử lý mượt mà. Tranh đạt mức giá 6.300.000 HKD vào năm 2022.

Sơn nữ

Tác phẩm hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Thông qua chất liệu màu nước trên lụa, Lê Thị Lựu thể hiện vẻ đẹp của phụ nữ miền núi với tỷ lệ hài hòa, thanh nhã, lược bỏ các yếu tố tả thực trần trụi.

Kim Kiều gặp gỡ (1975 – đầu thập niên 1980)

Đây là họa phẩm lấy cảm hứng từ Truyện Kiều mà bà dành nhiều thời gian tinh chỉnh nhất trong giai đoạn cuối đời. Tác phẩm phản ánh quá trình nghiên cứu của nữ họa sĩ về văn học và văn hóa truyền thống.

Một số tác phẩm khác của Lê Thị Lựu

Xem thêm: Tầm vóc hội họa giao thoa Á Âu của họa sĩ Vũ Cao Đàm

Giá trị tác phẩm Lê Thị Lựu trên thị trường đấu giá

Với số lượng sáng tác để lại tương đối hạn chế cùng độ hoàn thiện cao về kỹ thuật, các tác phẩm của Lê Thị Lựu luôn duy trì được sự quan tâm lớn từ giới sưu tầm. Việc tranh của bà thường xuyên xuất hiện tại các nhà đấu giá lớn như Christie’s và Sotheby’s cùng nhiều phiên gõ búa đạt mốc hàng triệu đô la Hong Kong chính là thước đo thực tế khẳng định vị trí vững chắc của nghệ thuật Lê Thị Lựu trong dòng chảy mỹ thuật Đông Dương.

Sự kiện hồi hương di sản Lê Thị Lựu và ý nghĩa nghiên cứu

Trong nhiều thập kỷ, phần lớn tranh của Lê Thị Lựu nằm trong các bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài. Sự thiếu hụt tác phẩm gốc này từng gây ra nhiều hạn chế cho việc nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu về hội họa của bà tại Việt Nam.

Tình trạng này được giải quyết vào tháng 11 năm 2018, khi nhà phê bình Thụy Khuê cùng ông Lê Tất Luyện (đại diện gia đình họa sĩ) trao tặng gần 30 tác phẩm gốc cho Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Bộ sưu tập bao gồm tranh lụa, sơn dầu và các bút tích quý giá. Việc di sản của Lê Thị Lựu trở về nước đã bổ sung nguồn tư liệu thực tế quan trọng, giúp sinh viên, giảng viên và những người thực hành mỹ thuật có cơ sở trực tiếp để quan sát và phân tích kỹ thuật của bà.

Xem thêm: Họa sĩ Lê Phổ – Sự nghiệp, cuộc đời và những bức tranh triệu đô

Lời kết

Việc ứng dụng các nguyên lý hội họa phương Tây vào tranh lụa truyền thống của Lê Thị Lựu cung cấp một dữ liệu tham khảo về tư duy xử lý chất liệu. Khả năng điều chỉnh kỹ thuật để khắc phục nhược điểm của chất liệu lụa, kết hợp với sự kiên định trong việc duy trì ngôn ngữ tạo hình cá nhân, là những tiêu chuẩn chuyên môn mang tính ứng dụng cho quá trình đào tạo và thực hành mỹ thuật hiện tại.