Vua Hàm Nghi – Hoàng Đế họa sĩ tài hoa của Việt Nam

Vua Hàm Nghi là cái tên mà nhiều người Việt Nam biết đến qua sử sách như một vị vua yêu nước, người phát động chiếu Cần Vương chống thực dân Pháp. Nhưng ít ai biết rằng vị hoàng đế thứ 8 của triều Nguyễn còn là một họa sĩ tài năng, người đầu tiên của Việt Nam vẽ tranh sơn dầu, tạc tượng và là học trò của nhà điêu khắc lừng danh Auguste Rodin. Câu chuyện về tài hội họa của vua Hàm Nghi là một phần di sản ít được nhắc đến nhưng không kém phần xúc động trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Vua Hàm Nghi là ai?

Vua Hàm Nghi tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871, là vị hoàng đế thứ 8 của triều Nguyễn, được các phụ chính đại thần chống Pháp là Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đưa lên ngôi ngày 2 tháng 8 năm 1884, khi mới 13 tuổi. Từ nhỏ, ông sống trong cảnh dân dã với mẹ chứ không lớn lên trong cung đình như hai người anh là vua Đồng Khánh và vua Kiến Phúc. Việc lên ngôi của ông hoàn toàn nằm ngoài dự liệu.

Chân dung Vua Hàm Nghi

Sau khi kinh thành Huế thất thủ năm 1885, vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành và ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi hào kiệt, sĩ phu và nhân dân yêu nước đứng lên giành lại độc lập cho dân tộc. Trong ba năm tiếp theo, ông sống trong sự khốn khổ và nguy hiểm ở vùng núi rừng Quảng Bình và Hà Tĩnh. Vua Hàm Nghi bị bắt ngày 30 tháng 10 năm 1888, rồi bị đày sang Algeria (châu Phi). Ông sống tại một biệt thự trên khu đồi El Biar, cách thủ đô Alger khoảng 12km cùng vợ con cho đến khi mất vì ung thư dạ dày.

Từ vị vua lưu đày đến họa sĩ tài hoa

Vua Hàm Nghi đến với hội họa trong hoàn cảnh đặc biệt nhất: một tù nhân chính trị xa quê hương tìm đến nghệ thuật như tìm đến tự do. Vua Hàm Nghi đến với nghệ thuật, sáng tác như một cách để khỏa lấp nỗi buồn đau vì bị lưu đày, xa quê hương tổ tiên. Ông đã tìm thấy trong nghệ thuật một không gian tự do mà ông không có được trong cuộc sống hàng ngày.

Năm 1896, trong tình cảnh bị cưỡng bức đủ điều, vua Hàm Nghi đã đến với hội họa và thực hiện bức chân dung tự họa bằng chì than đầu tiên. Bức chân dung được vẽ theo ảnh chụp khi nhà vua mới lưu vong vài năm, trang phục vẫn thuần túy phong cách hoàng gia Việt Nam. Sau đó ông in sao hàng loạt và tặng cho những người ông gặp như tấm thẻ xã giao, nhưng mục đích chính là muốn nói: tôi vẫn là vua của nước An Nam và người Pháp không thể khuất phục lòng yêu nước của tôi.

Vua Hàm Nghi được họa sĩ Marius Reynaud đào tạo về mỹ thuật từ năm 1889, tại nhà riêng ở Algiers theo mô hình Trường Mỹ thuật Paris, hai lần một tuần trong hơn 15 năm. Ông học các kỹ thuật vẽ tranh sơn dầu, phấn màu, nghệ thuật vẽ chân dung, phong cảnh, tĩnh vật và cảnh quan kiến trúc. Sau đó ông được Auguste Rodin đào tạo về điêu khắc từ năm 1899 ở Paris vào ba tháng hè.

Phong cách tranh vua Hàm Nghi

Tranh vua Hàm Nghi mang một thế giới thị giác rất riêng, không thể nhầm lẫn với bất kỳ họa sĩ nào khác. Những bức tranh phong cảnh sơn dầu ông để lại mang gam màu tiết chế, bố cục giản dị, không phô trương kỹ thuật.

Vua Hàm Nghi đã mượn một số quy tắc hội họa từ phong trào ấn tượng và hậu ấn tượng, sau đó tái hiện trong các tác phẩm của mình, tạo ra một phong cách rất cá nhân, thoát khỏi mọi trường phái.

Ông ký tên dưới tranh với hai bút danh Xuân Tử hoặc Tử Xuân, có nghĩa là “con trai của mùa xuân”. Lấy bút hiệu Tử Xuân, vua Hàm Nghi đã ký thác trong nghệ thuật nỗi hoài niệm về quê hương và khát vọng vượt thời gian.

Từ năm 1895 đến 1902, vua Hàm Nghi đã sáng tác ít nhất 25 tranh sơn dầu trên vải, trong đó có 17 tranh phong cảnh. Một số nhà nghiên cứu cho rằng có ít nhất 45 tranh sơn dầu đã được thực hiện trong giai đoạn này, bao gồm cả những tác phẩm chưa xác định được niên đại cụ thể.

Điều đáng chú ý là phần lớn tranh phong cảnh của ông vắng bóng con người. Chỉ có hai tác phẩm vua Hàm Nghi vẽ phong cảnh có hình bóng con người, phải chăng tác giả muốn vẽ chính mình và sự cô đơn của mình đang phải trải qua.

Các tác phẩm tranh vua Hàm Nghi tiêu biểu

Tranh vua Hàm Nghi trải dài trên nhiều thể loại: sơn dầu, phấn màu và điêu khắc.

“Những sườn đồi ở Deli Ibrahim” (1908) là tác phẩm tiêu biểu nhất hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bức tranh sơn dầu thể hiện quang cảnh đồng quê gần nhà ông ở Algiers, nơi ông bị lưu đày, và là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của vua Hàm Nghi với phong cảnh hoàng hôn dưới góc nhìn ngược sáng.

“Những sườn đồi ở Deli Ibrahim” (1908)

“Chiều Tà” (Déclin du jour, 1915) là bức tranh được biết đến nhiều nhất qua sự kiện đấu giá. Ngày 24 tháng 11 năm 2010, tác phẩm này được nhà đấu giá Drouot tại Paris bán thành công chỉ sau 5 phút lên sàn.

“Chiều Tà” (Déclin du jour, 1915)

“Vách đá Port-Blanc” (1912), “Sườn đồi Saint-Paterne” (1920) và “Cây ô liu già” (1905) là những bức phong cảnh thể hiện rõ phong cách trầm lắng, hoài niệm đặc trưng của ông.

“Vách đá Port-Blanc” (1912)

“Sườn đồi Saint-Paterne” (1920)

“Cây ô liu già” (1905)

Bộ tượng điêu khắc của vua Hàm Nghi chủ yếu là các khuôn mặt phụ nữ và tượng bán thân người, hoàn toàn đối lập với tranh phong cảnh vắng lặng của ông. Nhiều tác phẩm điêu khắc bằng đất nung, thạch cao và đồng hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Châu Á ở Nice, Pháp.

Vua Hàm Nghi: Họa sĩ hiện đại đầu tiên của Việt Nam

Vua Hàm Nghi không chỉ là một họa sĩ tài năng mà còn giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Vua Hàm Nghi thực sự là một họa sĩ hiện đại đầu tiên của nền hội họa Việt Nam, một nền hội họa mà đến những năm đầu thế kỷ 20 mới hình thành khi Trường Mỹ Thuật Đông Dương được thành lập năm 1925.

Vua Hàm Nghi có lẽ là người Việt đầu tiên vẽ tranh theo bút pháp hiện thực liên tưởng, điều mà 20 năm sau khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ra đời vào năm 1925 mới xuất hiện ở nước ta và nhiều năm tiếp theo trở thành một phong cách quen thuộc của các họa sĩ Việt Nam.

Năm 1926, vua Hàm Nghi lần đầu ra mắt công chúng bằng cuộc triển lãm cá nhân tại Paris với 38 bức tranh sơn dầu, 12 bức tranh pastels và 8 tượng, trong đó có bức Chiều tà. Ông trưng bày cùng họa sĩ Lê Huy Miến, một trong những họa sĩ Việt Nam tiên phong vẽ sơn dầu.

Năm tác phẩm của Hàm Nghi bao gồm hai bức tranh sơn dầu trên vải, hai bức tranh phấn và một tác phẩm điêu khắc đã được đưa vào bộ sưu tập của Bảo tàng Cernuschi ở Paris vào năm 2020.

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Sáng – Cây đại thụ đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam

Tranh vua Hàm Nghi trở về cố cung Huế

Vua Hàm Nghi và di sản hội họa của ngài đang từng bước được đưa về quê hương sau hơn một thế kỷ lưu lạc. Suốt 15 năm qua, các tác phẩm hội họa của vua Hàm Nghi đã xuất hiện trên thị trường nghệ thuật Pháp, chủ yếu từ các bộ sưu tập tư nhân là hậu duệ của những người bạn mà ngài từng tặng tranh. Chính từ đây, các nhà sưu tập Việt Nam bắt đầu phát hiện và đưa tranh của ông trở về. 

Lần đầu tiên 21 tác phẩm hội họa quý giá của vua Hàm Nghi, đều là tranh sơn dầu trên toan, sưu tầm từ 10 bộ sưu tập tư nhân đã được trưng bày và giới thiệu đến công chúng tại triển lãm “Trời, Non, Nước” tại Điện Kiến Trung (Huế) vào tháng 3 năm 2025.

Nhìn lại toàn bộ cuộc đời, vua Hàm Nghi là người không bao giờ khuất phục. Ông không thể trở về quê hương bằng đôi chân của mình, nhưng những bức tranh phong cảnh sơn dầu ông để lại đã thực hiện điều đó theo một cách khác, nơi thiên nhiên trở thành không gian của ký ức và hoài niệm.

(Nguồn: Tổng hợp)

Vua Hàm Nghi chỉ là một trong những câu chuyện đặc sắc về người Việt và nghệ thuật. Còn nhiều tên tuổi khác đang chờ bạn tìm hiểu tại Mỹ Thuật Bụi.