Họa sĩ Nguyễn Tường Lân: Nhà cách tân phẳng hóa hình thể của bộ tứ Đông Dương

Nguyễn Tường Lân là họa sĩ tiêu biểu của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, một trong bốn đỉnh cao thuộc bộ tứ danh họa huyền thoại “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn”. Dù hành trình sáng tác ngắn ngủi và phần lớn tác phẩm đã bị thất lạc do biến động lịch sử, ông vẫn được giới chuyên môn kính trọng nhờ lối tư duy tạo hình đi trước thời đại, sự tinh tế trong màu sắc và những thử nghiệm cách tân độc đáo trên chất liệu lụa, sơn dầu, khắc gỗ lẫn bột màu. Hãy cùng Mỹ thuật Bụi tìm hiểu cuộc đời, phong cách nghệ thuật và các tác phẩm gắn liền với tên tuổi của danh họa đặc biệt này.

Họa sĩ Nguyễn Tường Lân là ai?

Nguyễn Tường Lân (1906 – 1946) là họa sĩ tiên phong của nền hội họa Việt Nam hiện đại giai đoạn đầu thế kỷ XX. Tên tuổi của ông được đặt trang trọng trong câu khẩu quyết nằm lòng của giới mộ điệu mỹ thuật nước nhà:

“Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn”

(Gồm bốn danh họa: Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Trần Văn Cẩn)

So với ba người bạn đồng hành trong bộ tứ, họa sĩ Nguyễn Tường Lân có phần ít được công chúng biết đến hơn. Lý do lớn nhất đến từ sự khắc nghiệt của thời gian: ông qua đời khi tuổi đời còn rất trẻ, tư liệu cá nhân khan hiếm và một số lượng lớn tác phẩm tâm huyết đã bị biến động lịch sử và chiến tranh làm thất lạc theo thời gian.

Tuy nhiên, trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, Nguyễn Tường Lân luôn được đánh giá là một tài năng đặc biệt, sở hữu tư duy tạo hình hiện đại và phóng khoáng của thế hệ Mỹ thuật Đông Dương. Ông không chỉ làm chủ các chất liệu đa dạng mà còn là một trong những người đầu tiên sớm có khuynh hướng đưa các mảng màu nguyên chất, sơ đồ trang trí phẳng và mảng hình lớn vào trong tác phẩm, tạo nên dấu ấn cách tân khác biệt trong dòng chảy mỹ thuật đầu thế kỷ XX.

Tiểu sử họa sĩ Nguyễn Tường Lân và giai thoại xưởng vẽ Hà Thành

Nguyễn Tường Lân sinh năm 1906 tại Hà Nội. Nhiều tài liệu lịch sử mỹ thuật ghi nhận ông học khóa IV Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương trong giai đoạn 1928 – 1933. Đây được xem là cái nôi đào tạo nhiều họa sĩ lớn của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, nơi các nghệ sĩ được tiếp cận nền tảng tạo hình phương Tây như hình họa, bố cục, phối cảnh, chất liệu, đồng thời vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ mỹ cảm Á Đông và văn hóa Việt Nam.

Khác với vẻ trầm mặc thường thấy của nhiều họa sĩ cùng thời, sau khi tốt nghiệp, Nguyễn Tường Lân mở một xưởng vẽ riêng tại Hà Nội. Giai thoại giới nghệ sĩ thời bấy giờ kể lại rằng, xưởng vẽ của ông là một không gian vô cùng thời thượng, được trang bị đầy đủ các tiện nghi tân tiến nhất và luôn là nơi lui tới của những người mẫu rất đẹp tại đất Hà Thành để ông tìm cảm hứng sáng tác. Phong thái phóng khoáng, tự do và tư duy đổi mới ấy đã thổi vào tranh ông một luồng sinh khí rất riêng: tinh tế, nhã nhặn, giàu tính trang trí nhưng không phô trương.

Mùa đông năm 1946, khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Nguyễn Tường Lân hăng hái lên đường theo đoàn quân văn hóa tiến về chiến khu. Trước khi đi, ông cẩn thận đóng thùng toàn bộ kho tàng tác phẩm của mình gửi lại Hà Nội với hy vọng ngày trở về sẽ tiếp tục triển lãm. Đáng tiếc thay, biến động của bom đạn thời kỳ đó đã làm cháy rụi phần lớn kho tàng này. Ông mất cùng năm đó khi mới khoảng 40 tuổi. Sự ra đi sớm khiến hành trình sáng tác của ông bị ngắt quãng, để lại một nghịch lý đầy tiếc nuối: một tên tuổi lớn trong bộ tứ danh họa vĩ đại nhưng di sản vật thể còn lại cho hậu thế lại vô cùng hữu hạn.

Phong cách nghệ thuật: Độc chiêu dùng màu nguyên chất và tư duy phẳng hóa đồ họa

Trong khi các họa sĩ cùng thời say mê tả khối, tả thực theo tiêu chuẩn hàn lâm Pháp, Nguyễn Tường Lân lại chọn cho mình một lối đi biệt lập, bộc lộ tư duy của một nhà cách tân thực thụ qua sự tinh giản, hài hòa và giàu chất thơ.

Bậc thầy hòa hợp màu nguyên chất

Một thử thách lớn trong hội họa là việc sử dụng màu nguyên chất (màu gốc, không pha trộn cơ học nhiều) vì chúng rất dễ gây cảm giác chói gắt, thô kệch. Tuy nhiên, Nguyễn Tường Lân lại có biệt tài đưa những sắc độ mạnh này vào tranh một cách hài hòa, êm dịu. Ông không dùng màu để mô tả tỉ mỉ chi tiết thực tế, mà dùng sự tương phản giữa các mảng màu đặt cạnh nhau để kiến tạo không gian, tạo ra một thứ mỹ cảm vừa rực rỡ, vừa nhã nhặn mang tính hư cấu, tượng trưng.

Đưa tư duy khắc gỗ dân gian vào hội họa trang trí (Decorative Art)

Thay vì cố gắng tạo chiều sâu ba chiều giả lập trên mặt toan, Nguyễn Tường Lân chủ động đơn giản hóa hình thể, phẳng hóa các lớp không gian bằng những đường viền sắc nét, uyển chuyển. Giới chuyên môn nhận định lối vẽ này của ông chịu ảnh hưởng tư duy tạo hình của tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam kết hợp với nghệ thuật trang trí Á Đông. Tranh của ông chú trọng cảm giác tổng thể, mảng chính và nhịp bố cục thanh thoát chứ không đi theo lối phô diễn kỹ thuật cầu kỳ.

Tiền đề sớm của tinh thần trừu tượng hóa

Nguyễn Tường Lân chính là người có dấu hiệu cách tân đi về phía hiện đại sớm nhất trong bộ tứ. Bằng việc giải phóng đường nét khỏi nghĩa vụ sao chép thực tại, đẩy mạnh tính trang trí và biến tấu hình khối tự do, ông đã chạm đến bản chất của nghệ thuật trừu tượng hóa từ những thập niên 40. Đây là thời điểm mà khái niệm này còn vô cùng xa lạ tại Việt Nam.

Xem thêm: Họa sĩ Tô Ngọc Vân: Tiêu sử, tác phẩm & Di sản nghệ thuật vĩ đại

Phân tích các tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Nguyễn Tường Lân

Để hiểu được tầm vóc của Nguyễn Tường Lân, hãy cùng bóc tách kỹ thuật và các cứ liệu lịch sử đằng sau những tác phẩm tiêu biểu nhất gắn liền với tên tuổi ông:

1. Chợ miền núi

Tác phẩm khắc họa một lát cắt sinh động và giàu chất thơ về đời sống sinh hoạt của đồng bào vùng cao Bắc Bộ với tâm điểm là ba nhân vật và một chú ngựa. Trái ngược với xu hướng tả thực hay nỗ lực ghi chép sự xô bồ thông thường, Nguyễn Tường Lân đã tinh lọc phiên chợ bằng cách đưa các yếu tố trang phục thổ cẩm, dáng hình con người và cảnh vật về dạng các mảng màu phẳng và nhịp điệu bố cục nhịp nhàng. Lối xử lý này giúp bức tranh hướng đến một cảm giác cô đọng thị giác cao độ, bộc lộ tư duy hiện đại hóa phông nền dân tộc từ rất sớm của danh họa.

2. Hiện vẻ hoa (Les Expressions de la Fleur – Ca. 1935)

Bức tranh này (nhiều nguồn ghi khoảng năm 1935) là một trong những tác phẩm đầu tiên khẳng định tư duy trang trí phẳng của ông tại Triển lãm của Hội Annam Khuyến học (SADEAI). Tên gốc tiếng Pháp của tác phẩm là Les Expressions de la Fleur (Sự biểu cảm của hoa). Hoa ở đây không còn là tĩnh vật để mô tả cấu trúc sinh học, mà là cái cớ để ông trình diễn những đường nét uốn lượn linh diệu, thiên về vẻ đẹp thị giác và cảm giác thẩm mỹ.

Trên tờ báo Ngày Nay số ra thời đó, giới phê bình đã đánh giá tác phẩm làm người ta nghĩ đến nét bút nhẹ nhàng, linh diệu và đầy chất thơ của các bậc thầy hội họa Nhật Bản cổ điển. Mặc dù hình ảnh tư liệu thực tế của file này ghi nhận một thiếu nữ mặc áo dài vàng đang ngồi khép nép đầy u nhã trên một phiến đá lớn, ngôn ngữ tạo hình viền nét mảnh dẻ vẫn phản ánh trọn vẹn phong cách thanh cao mang đậm mỹ cảm Đông Dương nguyên bản của ông.

3. Đôi bạn

Tác phẩm lụa kinh điển hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tái hiện hình ảnh hai cô gái đang tựa đầu vào nhau đầy tình cảm bên chiếc quạt nan che nửa thân người. Sức hút của bức tranh nằm ở sự tiết chế màu sắc tối đa và khả năng loang nhòe chất liệu lụa tài tình. Các nhân vật không cần bộc lộ biểu cảm kịch tính hay hành động mạnh mẽ, nhưng cách họa sĩ nhuộm màu bột thấm sâu vào từng thớ sợi lụa đã giữ được độ mềm, độ trong suốt và thanh thoát tuyệt đối, gợi mở một cảm giác bình yên, hồn nhiên và sâu lắng trong lòng người xem.

4. Vầng trăng ai xẻ làm đôi

Là một bản khắc họa đồ họa xuất hiện trên báo chí lấy cảm hứng từ câu ca dao cổ và ý thơ trong Truyện Kiều, tác phẩm này là minh chứng lịch sử quý giá cho thấy tư duy tiệm cận nghệ thuật hiện đại của Nguyễn Tường Lân. Cấu trúc hiện thực bị giải phóng hoàn toàn, hình thể thiếu nữ nằm ngủ nghiêng được đơn giản hóa tối đa thành những mảng hình phẳng dứt khoát kết hợp cùng các vệt màu xanh ngọc bích và họa tiết hoa rơi trên bức rèm. Tranh không còn kể một câu chuyện đời thường mà chuyển động bằng chính năng lượng thị giác huyền ảo, để lại cảm giác bâng khuâng và lắng đọng sâu sắc.

5. Trang điểm (Trong phòng)

Mặc dù file ảnh thường bị ghi nhầm tên chất liệu thành sơn dầu, đây thực chất là tác phẩm mực và màu nước trên lụa đặc sắc vẽ không gian nội thất với ba người phụ nữ đang chuẩn bị xiêm y và vấn tóc trước gương. Bức tranh phản ánh một tư duy tạo hình rất văn minh và tinh tế, nhìn nhận không gian sinh hoạt đài các của tầng lớp thị dân xưa qua những mảng diện rộng thanh nhã. Kỹ thuật chồng lớp màu êm dịu giúp làm nổi bật đường lượn mềm mại của các cánh tay và nếp áo dài, phô diễn năng lực làm chủ không gian thấu thị phẳng xuất sắc của họa sĩ.

6. Phong cảnh khóm tre bên bờ ao

Tác phẩm là một bài thơ thị giác thanh bình diễn tả trọn vẹn cái hồn và tình yêu dành cho làng quê Bắc Bộ xưa qua chất liệu lụa. Rặng tre xanh mướt uốn cong mềm mại đổ bóng xuống con đường đất và mặt ao phẳng lặng với vài chiếc cọc tre cắm thưa thớt. Họa sĩ sử dụng bút pháp loang màu nước bồng bềnh, tạo nên những mảng đậm nhạt đan xen mềm mại như sương khói ban sương. Sự đối thoại chặt chẽ giữa mảng đặc (rặng tre) và mảng trống (mặt ao) đem đến một cấu trúc bố cục cân bằng tuyệt mỹ và chiều sâu cảm xúc thư thái.

7. Bến thuyền (Landscape with Fishing Boats)

Bản hợp tấu panorama khổ ngang dài này là tác phẩm mực và màu trên lụa từng gây tiếng vang lớn và được săn đón trên sàn đấu giá Christie’s Hong Kong. Sức hút của bức tranh nằm ở năng lực tổ chức một bố cục đông nhân vật vô cùng khoa học và mạch lạc của Nguyễn Tường Lân. Điểm nhìn thị giác bị thu hút mạnh mẽ bởi cấu trúc hình tam giác khổng lồ của tấm lưới đánh cá kéo căng, tạo nên một nhịp điệu hình khối mạnh mẽ làm chủ hoàn toàn mặt phẳng lụa, gối lên khung cảnh chèo thuyền thả lưới nhộn nhịp của ngư dân trên sông.

8. Bên bờ sông (By the River)

Tác phẩm phong cảnh tuyệt mỹ này đã chinh phục giới sưu tầm nghệ thuật quốc tế khi được gõ búa tại sàn Beaussant – Lefèvre với mức giá 27,000 Euro. Nhãn quan thẩm mỹ hiện đại của họa sĩ thể hiện qua cách phối hợp màu sắc vô cùng bứt phá: rặng tre xanh mướt um tùm đối thoại tương phản chan hòa với triền đất nhuộm sắc cam cháy màu mỡ. Không phụ thuộc vào quy tắc viễn cận xa gần quá khắt khe, ông dùng kỹ thuật loang sắc độ xanh tím nhẹ nhàng ở những dải núi trùng điệp phía sau để gợi mở không gian bồng bềnh, bảng lảng như thêm phần chất thơ của tranh thủy mặc Á Đông.

9. Lên chùa (A La Pagode / At the Temple)

Là một trong những tác phẩm tiêu biểu sáng tác khoảng năm 1935 và đạt mức gõ búa ấn tượng lên tới 1,300,000 HKD tại sàn Christie’s Hong Kong, bức tranh thu trọn không gian u tịch, trang nghiêm bên trong một ngôi chùa cổ. Việc phối hợp hài hòa giữa chất liệu mực và màu bột trên lụa giúp họa sĩ kiến tạo nên các mảng tường trầm tối sâu thẳm, làm bật lên sắc cam hồng ấm áp của chiếc áo cà sa và vầng hào quang nhẹ quanh đầu nhà sư đang quỳ tụng kinh. Tác phẩm mang lại một sự giản dị nhưng không kém phần tinh tế, đẹp mê mẩn thông qua sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tâm hồn Á Đông và tư duy hình khối phương Tây.

Xem thêm: Họa sĩ Trần Văn Cẩn – Dấu ấn bản sắc của nền mỹ thuật Việt Nam

Vì sao tác phẩm còn lại rất ít nhưng vị thế của ông là không thể thay thế?

Giá trị cốt lõi của danh họa Nguyễn Tường Lân trong dòng chảy lịch sử không đo đếm bằng số lượng tranh, mà được khẳng định bằng tư duy mở đường. Ở thời điểm nền hội họa nước nhà mới chập chững những bước đi đầu tiên và chịu sự áp đặt lớn từ phong cách học viện Pháp, ông là người duy nhất dám buông bỏ cái nhìn tả thực để đi tìm ngôn ngữ của mảng, nét và màu sắc tự thân.

Nguyễn Tường Lân đã chứng minh cho hậu thế thấy rằng hội họa Việt Nam hoàn toàn có thể tự đứng độc lập bằng tư duy hiện đại mà vẫn mang đậm mỹ cảm tâm hồn dân tộc. Ông chính là nét mực phá cách, đầy cá tính, tạo nên sự trọn vẹn và cân bằng hoàn hảo cho bộ tứ huyền thoại “Trí – Lân  Vân – Cẩn”.

Xem thêm: Tiểu sử cuộc đời Họa Sĩ Nguyễn Gia Trí – Cha đẻ của tranh sơn mài Việt Nam

Lời kết

Hành trình nghệ thuật của họa sĩ Nguyễn Tường Lân giống như một vệt sao băng lộng lẫy: Ngắn ngủi nhưng để lại dư chấn sâu sắc cho nền mỹ thuật Việt Nam. Sự can đảm trong việc thử nghiệm màu sắc và phẳng hóa bố cục của ông chính là bài học lớn cho bất kỳ ai muốn dấn thân vào con đường sáng tạo.

Nếu bạn cũng đang muốn giải phóng tư duy, muốn làm chủ các quy luật bố cục, thấu hiểu tư duy phối màu và tự tay vẽ nên câu chuyện của chính mình, hãy đến và bắt đầu học vẽ cùng Mỹ thuật Bụi. Bụi luôn sẵn sàng đồng hành để giúp bạn đánh thức người nghệ sĩ cá tính bên trong bạn!