Họa sĩ Tô Ngọc Vân (1906 – 1954): Tiểu sử, tác phẩm & Di sản danh họa tứ kiệt

Nhắc đến nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam, không thể không dừng lại trước cái tên Tô Ngọc Vân, người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho hội họa sơn dầu Việt Nam và để lại những kiệt tác vượt thời gian mà đến tận hôm nay vẫn còn nguyên sức rung động.

Tô Ngọc Vân (15/12/1906 – 17/6/1954) là danh họa hàng đầu Việt Nam, một trong “tứ kiệt” mỹ thuật Đông Dương: Trí, Vân, Lân, Cẩn. Ông là người tiên phong đưa chất liệu sơn dầu phương Tây vào hội họa Việt, nổi bật nhất với kiệt tác Thiếu nữ bên hoa huệ (1943) và Hai thiếu nữ và em bé (1944), tác phẩm được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013. Ông hy sinh ngày 17/6/1954 tại đèo Lũng Lô khi đang trên đường vẽ ký họa chiến trường Điện Biên Phủ, và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 1996.

Những điều cần biết về họa sĩ Tô Ngọc Vân

• Sinh: 15/12/1906 tại Hà Nội, quê gốc Văn Giang, Hưng Yên.
• Học vấn: Tốt nghiệp xuất sắc Khóa II (1926–1931), Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
• Vị trí: Một trong “tứ kiệt” Trí, Vân, Lân, Cẩn của mỹ thuật Việt Nam.
• Đóng góp cốt lõi: Người tiên phong sơn dầu tại Việt Nam; nhà giáo đào tạo nhiều thế hệ họa sĩ; người đặt nền móng cho lý luận phê bình mỹ thuật.
• Kiệt tác tiêu biểu: Thiếu nữ bên hoa huệ (1943), Hai thiếu nữ và em bé (1944, Bảo vật quốc gia), Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ (1946).
• Hy sinh: 17/6/1954 tại đèo Lũng Lô, liệt sĩ đầu tiên của nghệ thuật tạo hình Việt Nam.
• Giải thưởng: Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I (1996); Bảo vật quốc gia (2013).
• Di sản: Tên đặt cho đường phố tại hàng chục tỉnh thành trên cả nước; một miệng núi lửa trên Sao Thủy mang tên ông.

Tô Ngọc Vân là ai? Vị trí trong nền mỹ thuật Việt Nam

Tô Ngọc Vân là người có công đầu tiên sử dụng chất liệu sơn dầu vào các tác phẩm hội họa ở Việt Nam. Ông thuộc bộ tứ danh họa hàng đầu “nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn” gồm Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Trần Văn Cẩn.

Không chỉ là họa sĩ, ông còn là nhà giáo tận tụy, nhà phê bình mỹ thuật sắc sảo và một liệt sĩ ngã xuống vì nền hòa bình của đất nước. Theo Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam Nguyễn Anh Minh, danh họa Tô Ngọc Vân đã “đem ánh sáng của cái đẹp hòa cùng ánh sáng của cách mạng, biến hội họa thành tiếng nói của tình yêu và niềm tin trên con đường giành độc lập.”

Tiểu sử họa sĩ Tô Ngọc Vân: Từ cậu bé phố Hàng Quạt đến danh họa

Tuổi thơ và con đường đến mỹ thuật

Tô Ngọc Vân sinh ngày 15/12/1906 tại phố Hàng Quạt, Hà Nội, trong một gia đình bình dân. Cha làm thư ký tòa báo, mẹ buôn bán nhỏ. Từ năm 6 tuổi, do hoàn cảnh khó khăn, ông sống như con nuôi trong gia đình người thân. Chính tại ngôi đền gần nhà, cậu bé Vân đã nhen nhóm đam mê hội họa khi vẽ lại các bức tượng và nghi lễ chầu văn lên sân đền bằng gạch.

Sau khi học xong năm thứ 3 tại trường Trung học Bưởi, Tô Ngọc Vân nghỉ học và bắt đầu học vẽ để chuẩn bị thi vào trường mỹ thuật. Ông thi đậu vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, khóa văn bằng thứ hai từ năm 1926 đến năm 1931, và là người đạt điểm cao nhất lớp trong kỳ thi cuối kỳ.

Thành danh trong và ngoài nước

Ngay khi còn là sinh viên năm 1930, ba tác phẩm sơn dầu đầu tay đã được trưng bày tại triển lãm mỹ thuật đầu tiên ở Sài Gòn. Năm 1931, ông giành huy chương bạc tại Exposition Coloniale, Paris. Năm 1932, ông nhận giải thưởng danh dự tại triển lãm của Hiệp hội Họa sĩ Pháp.

Sự nghiệp giảng dạy và phê bình mỹ thuật

Từ năm 1935 đến 1938, ông dạy tại Trường Sisowath ở Campuchia. Năm 1939, ông bắt đầu giảng dạy chính thức tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Học trò của ông sau này trở thành những tên tuổi lớn của mỹ thuật Việt Nam: Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái, Dương Bích Liên.

Song song với giảng dạy, ông viết phê bình mỹ thuật cho báo Phong Hóa, Ngày Nay và Thanh Nghị. Cùng với Nguyễn Đỗ Cung, ông được coi là người khai phá ngành Lý luận Phê bình Mỹ thuật tại Việt Nam qua các bài viết như Cái đẹp trong hội họa (1936), Bước đầu của Hội họa Việt Nam (1942) và Học hay không học (1949).

Phong cách nghệ thuật của Tô Ngọc Vân qua hai giai đoạn

Sự nghiệp hội họa của Tô Ngọc Vân phản chiếu rõ nét sự chuyển mình của lịch sử Việt Nam qua hai giai đoạn rõ rệt.

Giai đoạn lãng mạn, duy mỹ (trước 1945)

Trước Cách mạng tháng Tám, Tô Ngọc Vân tập trung thể hiện vẻ đẹp đài các của thiếu nữ Hà Nội trong tà áo dài. Ông làm chủ kỹ thuật sơn dầu phương Tây đặc biệt ở cách xử lý ánh sáng tinh tế, bố cục hình tam giác cổ điển và màu sắc giàu chất thơ.

Theo nhà phê bình Lê Quốc Bảo, tuyên ngôn nghệ thuật của ông là: “Hội họa là gỡ cái đẹp trong cử chỉ đẹp nhất, tươi nhất, có ý nghĩa nhất của cuộc đời.” Bút pháp sơn dầu của ông mang đậm nét Việt, hồn Việt với thứ nguyên liệu rất châu Âu.

Giai đoạn hiện thực, phục vụ kháng chiến (sau 1945)

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Tô Ngọc Vân chuyển hẳn sang chủ nghĩa hiện thực. Hình ảnh chiến sĩ, nông dân và cuộc sống kháng chiến trở thành trung tâm sáng tác. Ông thực hiện nhiều áp phích tuyên truyền lớn như Phá xiềng, Việt Nam được giải phóng, Hà Nội vùng đứng lên.

Theo Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn, họa sĩ Tô Ngọc Vân đã “khởi xướng hình tượng nghệ sĩ chiến sĩ và mở đầu cho hoạt động ký họa chiến trường, đây là dấu mốc đặc biệt quan trọng trong dòng chảy biến đổi của nền mỹ thuật nước nhà.”

Năm 1950, ông được giao trọng trách Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Kháng chiến tại Việt Bắc, được giới mỹ thuật gọi là “linh hồn của khóa kháng chiến.”

Các tác phẩm nổi tiếng nhất của họa sĩ Tô Ngọc Vân

Trước 1945: Những tuyệt phẩm về vẻ đẹp phụ nữ Việt

• Tác phẩm: Thiếu nữ bên hoa huệ – Năm: 1943 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: Chưa công bố – Lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật VN
• Tác phẩm: Hai thiếu nữ và em bé – Năm: 1944 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: 101 x 78,4 cm – Lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật VN
• Tác phẩm: Thiếu nữ bên hoa sen – Năm: 1944 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: Chưa công bố – Lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật VN
• Tác phẩm: Thiếu phụ ngồi bên tranh tam đa – Năm: 1942 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: Chưa công bố – Lưu giữ: Chưa công bố
• Tác phẩm: Buổi trưa – Năm: 1936 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: Chưa công bố – Lưu giữ: Chưa công bố
• Tác phẩm: Bức thư (Lá thư) – Năm: 1931 – Chất liệu: Sơn dầu – Kích thước: Chưa công bố – Lưu giữ: Chưa công bố

Thiếu nữ bên hoa sen (1944) được coi là bức tranh “song sinh” có mối liên kết chặt chẽ với Thiếu nữ bên hoa huệ. Các tác phẩm đáng chú ý khác gồm Buổi trưa (1936), Thiếu phụ ngồi bên tranh tam đa (1942) và Bức thư / Lá thư (1931).

Xem thêm: Cái hay của bức tranh “Thiếu nữ bên hoa huệ”

Hai thiếu nữ và em bé (1944) là kiệt tác được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013. Tác phẩm kế thừa phong cách tạo hình phương Tây nhưng mang tinh thần phương Đông qua những hình ảnh giản dị như tà áo dài, chõng tre, cây vông. Ba nhân vật được đặt trong bố cục tam giác ở một khung hình dọc. Tác phẩm phản ánh nét đặc trưng của văn hóa xã hội Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám trong cái nhìn của trí thức thời bấy giờ.

Thiếu nữ bên hoa sen (1944) được coi là bức tranh “song sinh” có mối liên kết chặt chẽ với Thiếu nữ bên hoa huệ. Các tác phẩm đáng chú ý khác gồm Buổi trưa (1936), Thiếu phụ ngồi bên tranh tam đa (1942) và Bức thư / Lá thư (1931).

Sau 1945: Những ký họa kháng chiến và chân dung lịch sử

• Tác phẩm: Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ – Năm: 1946 – Chất liệu: Sơn dầu
• Tác phẩm: Nghỉ chân bên đồi (Bộ đội nghỉ chân trên đồi) – Năm: 1948 – Chất liệu: Sơn mài
• Tác phẩm: Hai chiến sĩ – Năm: 1949 – Chất liệu: Màu nước
• Tác phẩm: Xưởng quân giới – Năm: Chưa xác định – Chất liệu: Sơn dầu
• Tác phẩm: Bừa trên đồi – Năm: Chưa xác định – Chất liệu: Bột màu
• Tác phẩm: Bộ tranh ký họa Điện Biên Phủ – Năm: 1954 – Chất liệu: Ký họa
• Tác phẩm: Đèo Lũng Lô – Năm: 15/6/1954 – Chất liệu: Ký họa chì

Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ (1946) là một trong những bức chân dung có giá trị tư liệu lịch sử quý giá nhất về Bác Hồ. Con trai họa sĩ, ông Tô Ngọc Thành, kể rằng cha ông đã mất ngủ vì xúc động trước sự thấu hiểu sâu sắc của vị lãnh tụ dành cho nghệ thuật.

Đèo Lũng Lô là ký họa chì hoàn thành ngày 15/6/1954, được ghi nhận là tác phẩm cuối cùng trong cuộc đời sáng tác của ông. Các ký họa kháng chiến tiêu biểu khác gồm Nghỉ chân bên đồi (1948), Hai chiến sĩ (1949), Trú quân, Hành quân qua suối và Qua đèo Lũng Lô.

Tô Ngọc Vân hy sinh ở đâu và trong hoàn cảnh nào?

Họa sĩ Tô Ngọc Vân được lệnh đi Điện Biên Phủ vào tháng 4/1954 để vẽ ký họa về mặt trận, mô tả cuộc sống của binh lính và nhân dân Tây Bắc. Ngày 17/6/1954, ông hy sinh trong một vụ đánh bom tại cây số 14 Bà Khẽ, đèo Lũng Lô khi đang thực hiện nhiệm vụ ký họa trực tiếp.

Chiếc cặp vẽ mà ông mang theo có nhiều ký họa dọc đường, trong đó bức Đèo Lũng Lô vẽ ngày 15/6/1954 có thể là tác phẩm cuối cùng. Ông hy sinh ở tuổi 48, phần mộ hiện an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội. Ông là liệt sĩ đầu tiên của giới nghệ thuật tạo hình Việt Nam…

Giải thưởng và di sản Tô Ngọc Vân để lại cho nền mỹ thuật Việt Nam

Với 48 năm tuổi đời và 28 năm tuổi nghề, những gì Tô Ngọc Vân đóng góp vượt xa bất kỳ con số nào có thể đong đếm.

• Huân chương và giải thưởng: Ông được Nhà nước truy tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam và đặc biệt là Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I năm 1996, trong nhóm 8 họa sĩ hàng đầu Việt Nam được vinh dự nhận giải thưởng danh giá này.
• Bảo vật quốc gia: Tác phẩm Hai thiếu nữ và em bé (1944) được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2013.
• Tên đường: Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường tại Hà Nội, TP.HCM, Thủ Đức, Đà Nẵng, Hưng Yên, Hải Dương, Yên Bái, Đà Lạt, Vũng Tàu và nhiều thành phố khác trên cả nước.
• Vũ trụ mang tên ông: Một miệng núi lửa trên Sao Thủy được đặt tên Tô Ngọc Vân, ghi nhận tầm ảnh hưởng của ông vượt ra ngoài biên giới quốc gia.
• Ảnh hưởng giáo dục: Ông đào tạo những thế hệ học trò tài năng như Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái và Dương Bích Liên, những tên tuổi lớn của mỹ thuật Việt Nam sau này.

Tô Ngọc Vân có đóng góp gì đặc biệt cho hội họa Việt Nam?

Tô Ngọc Vân có ít nhất ba đóng góp mang tính tiên phong mà không ai thay thế được.

• Thứ nhất, ông là người tiên phong sử dụng sơn dầu ở Việt Nam: Ngay từ khi còn học, ông đã nghiên cứu kỹ lưỡng chất liệu này với khát vọng “xây dựng một nền hội họa Việt Nam có tính chất dân tộc, phản ứng lại sự lan tràn của hội họa Pháp.” Ông không chỉ mang kỹ thuật châu Âu về mà còn Việt hóa nó, tạo ra phong cách sơn dầu mang đường nét mềm mại, màu sắc tinh tế và hồn cốt Á Đông đặc trưng.
• Thứ hai, ông đặt nền móng cho lý luận phê bình mỹ thuật Việt Nam: Cùng với Nguyễn Đỗ Cung, ông là người khai phá ngành Lý luận Phê bình Mỹ thuật tại Việt Nam qua các bài viết có giá trị như Cái đẹp trong hội họa (1936), Bước đầu của Hội họa Việt Nam (1942) và Học hay không học (1949).
• Thứ ba, ông là người thầy định hình cả một thế hệ mỹ thuật cách mạng: Vai trò Hiệu trưởng Khóa họa sĩ kháng chiến (1950–1954) của ông đã tạo ra nền tảng nhân lực cho mỹ thuật Việt Nam thời kỳ hiện đại. Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn khẳng định: “Bút pháp sơn dầu Tô Ngọc Vân để lại cho Việt Nam nhiều giá trị, mang đậm nét Việt, hồn Việt với thứ nguyên liệu rất châu Âu.”

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Sáng – Cây đại thụ đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam

 

Tô Ngọc Vân không chỉ là một họa sĩ. Ông là người đã viết nên một trang lịch sử của mỹ thuật Việt Nam bằng cả cuộc đời và tâm huyết. Trong chiếc balo luôn đầy đồ vẽ theo suốt cuộc đời, từ phố Hàng Quạt Hà Nội đến đèo Lũng Lô nơi ông ngã xuống, Tô Ngọc Vân đã sống trọn vẹn với nghệ thuật và đất nước, một tấm gương mà những người yêu mỹ thuật Việt Nam sẽ còn trân trọng mãi mãi.