Tranh Tứ bình: Bản sắc, ý nghĩa và vẻ đẹp ước lệ trong mỹ thuật cổ truyền Việt Nam

Tranh Tứ bình là một trong những chỉnh thể tạo hình hoàn chỉnh và chuẩn mực nhất của nghệ thuật dân gian cũng như nghệ thuật trang trí truyền thống Việt Nam. Dưới góc nhìn học thuật và tư liệu khảo cứu từ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, bộ tranh bốn bức này không đơn thuần mang công năng làm đẹp không gian sống, mà là một hệ thống ngôn ngữ ký hiệu phản ánh trọn vẹn triết lý nhân sinh, vũ trụ quan Đông phương và tiến trình bản địa hóa sâu sắc của tâm hồn Việt.

Cội nguồn ngữ nghĩa và triết lý vũ trụ quan

Từ nguyên và biểu tượng “Tứ thời bình an” của bộ Tứ bình 

Trong nghiên cứu mỹ thuật cổ truyền, khái niệm “Bình” (瓶) trong “Tứ bình” gốc rễ có nghĩa là cái bình hoặc lọ cắm hoa, hoàn toàn không phải mang ý nghĩa là bức bình phong hay sự bình phẩm như các tài liệu thương mại thường nhầm lẫn.

Người xưa chơi tranh Tứ bình dựa trên thủ pháp chơi chữ đồng âm dị nghĩa – Một biểu hiện đặc trưng mang tính uyên bác của văn hóa Á Đông: Chữ Bình (瓶 – bình hoa) đồng âm với chữ Bình (平 – bình an). Hình ảnh các loài hoa đặc trưng cho các mùa được cắm trang trọng trong bốn chiếc bình quý chính là lời chúc tụng cụ thể bằng thị giác: “Tứ thời bình an” (Bốn mùa trong năm đều bình an, thuận hòa).

Tư duy số 4 trong vũ trụ quan phương Đông

Kết cấu bốn bức không phải là một sự lựa chọn ngẫu nhiên mang tính đối xứng đơn thuần. Trong tư duy triết học cổ đại (Kinh Dịch), số 4 đại diện cho Tứ tượng (Thái Dương, Thiếu Dương, Thái Âm, Thiếu Âm) và Tứ phương (Đông, Tây, Nam, Bắc).

Treo một bộ tranh Tứ bình trong không gian sống chính là hành động “vũ trụ hóa” ngôi nhà, mượn trật tự ổn định tuyệt đối của đất trời để thiết lập sự ngăn nắp, an yên và cân bằng cho gia đạo.

Thể thức tạo hình và đời sống vật chất của bộ tranh Tứ bình truyền thống

Hình thức trục cuốn và hiện tượng “Thi họa đồng hành”

Tranh Tứ bình truyền thống luôn tuân theo định dạng trục dọc với tỷ lệ hẹp và dài (thường là 1:3 hoặc 1:4), hai đầu được bồi trục gỗ để có thể dễ dàng cuốn lại bảo quản. Phom dáng đặc trưng này buộc người nghệ sĩ phải phân bổ bố cục khắt khe theo lối “trông trời ngắm đất”.

Một bộ tranh Tứ bình hoàn chỉnh luôn có sự hòa quyện tuyệt đối giữa văn học và hội họa. Phần nửa trên của bức tranh thường là các bài thơ đề từ bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm (thơ ngự chế hoặc thơ vịnh). Trong cấu trúc tạo hình cổ, nét chữ thư pháp không phải là thành phần phụ họa, mà đóng vai trò cân bằng bố cục giữa khoảng đặc (hình vẽ cảnh vật phía dưới) và khoảng trống (dư bạch phía trên). Thơ gọi mở ý cảnh cho tranh, tranh họa lại cái hồn của thơ.

Đời sống vật chất qua hai dòng tranh kinh điển

Mỗi dòng tranh dân gian lại ban tặng cho Tứ bình một đời sống vật chất và kỹ nghệ tạo hình hoàn toàn khác biệt:

• Tứ bình Hàng Trống (Thành thị): Thường được vẽ bằng mực phác, sau đó nhuộm màu phẩm nước trên nền giấy bồi nhiều lớp (rất dày để làm trục cuốn). Màu sắc có độ trong suốt, chuyển sắc tinh tế, rực rỡ, phản ánh gu thẩm mỹ sang quý của chốn kinh kỳ.
• Tứ bình Đông Hồ (Thôn quê): Được in hoàn toàn bằng mộc bản trên giấy điệp (làm từ vỏ cây dó quét một lớp hồ nấu từ gạo nếp pha với bột vỏ sò điệp óng ánh). Màu sắc lấy hoàn toàn từ tự nhiên mang tính mộc mạc (đen than xoan, vàng hòe, đỏ sỏi), thể hiện nét thô mộc, khỏe khoắn của làng quê Kinh Bắc.

Các chủ đề tranh Tứ bình chuẩn thức và tính bản địa hóa

Sức sống của tranh Tứ bình Việt Nam nằm ở quá trình “Việt hóa” các điển tích, hình mẫu để đưa hơi thở bản địa vào trong tác phẩm:

Tranh Tứ Quý (Ẩn dụ khí tiết người hiền triết)

Đây là loại hình phổ biến nhất, thường khắc họa các bộ bốn loài cây, hoa tiêu biểu đại diện cho bốn mùa như Tùng – Cúc – Trúc – Mai hoặc Mai – Lan – Cúc – Trúc.

Trong tư duy thẩm mỹ cổ, các loài cây này là biểu tượng cho cốt cách, phẩm hạnh của người quân tử: Tùng kiên cường trước sương tuyết; Trúc ngay thẳng, ruột rỗng (biểu trưng cho sự chính trực, lòng dạ bao dung); Cúc tàn nhưng không rụng cánh (khí tiết bất khuất); Mai thanh tao, nở sớm đón xuân.

Tranh Tố Nữ (Đỉnh cao kỹ nghệ tranh Hàng Trống)

Bộ tranh gồm bốn bức vẽ bốn thiếu nữ đứng uyển chuyển, tay cầm bốn loại nhạc cụ cổ truyền tạo thành một hòa tấu hoàn chỉnh (Tứ tuyệt) gồm: Sáo trúc (Địch), Đàn Nguyệt, Đàn Tỳ Bà và Đàn Nhị.

• Đặc trưng mỹ thuật: Sử dụng kỹ thuật “vờn màu” (cản màu) độc bản của nghệ nhân Hàng Trống. Người ta dùng một ngọn bút lông ngậm nước và một chút màu phẩm nhuộm để tạo độ đậm nhạt, chuyển dời từ sáng sang tối một cách mềm mại trên tà áo hay làn da nhân vật.
• Tính bản địa hóa: Diện mạo các nàng tố nữ hiện lên vô cùng thanh thoát với tà áo ngũ thân, tóc búi đuôi gà mang đậm nét gia phong, nền nã của người con gái kinh kỳ xưa, hoàn toàn thoát ly khỏi các hình mẫu mỹ nhân của Trung Hoa.

Xem thêm: Nghệ thuật tranh lụa Việt Nam – Nét vẽ bảng lảng nhuốm màu sợi tơ

Tranh Tứ Dân (Nhịp sống xã hội nông nghiệp)

Đặc sản của dòng tranh Đông Hồ, thể hiện bốn nhóm nghề kinh điển trong xã hội xưa: Ngư – Tiều – Canh – Mục (Người đánh cá, người tiều phu đốn củi, người làm ruộng và đứa trẻ chăn trâu) hoặc Sĩ – Nông – Công – Thương.

Tính bản địa hóa thể hiện rõ nét khi các nhân vật đều khoác lên mình phục trang thuần Việt như áo nâu khuy bấm, váy đụp, nón ba tầm, phác họa một không gian làng quê Việt Nam sinh động, tôn vinh giá trị lao động và cuộc sống thái bình.

Các biến thể độc đáo khác: Ngoài các hệ thống kinh điển trên, mỹ thuật Việt còn ghi nhận bộ Tứ kiệt/Tứ hùng (vẽ 4 bậc anh hùng lịch sử có khí tiết) hoặc bộ Tứ hoa (vẽ hoa mọc tự nhiên từ đất, không cắm bình nhưng vẫn giữ nguyên kết cấu trục dọc và thơ đề của thể thức Tứ bình ở giai đoạn muộn).

Phân biệt tranh Tứ bình chuẩn thức và tranh truyện liên hoàn

Sự nhầm lẫn giữa hai thể loại tranh bộ này rất phổ biến trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Giới nghiên cứu phân định rõ ràng dựa trên bản chất không gian và thời gian:

Bức tranh dân gian thuộc bộ tranh truyện liên hoàn Quang Trung ra Bắc khắc họa sự kiện lịch sử hào hùng trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam

Xem thêm: Tranh Kim Hoàng là dòng tranh dân gian nổi tiếng có nguồn gốc từ đâu?

Quy luật sắp đặt và cách treo bộ tranh Tứ bình theo lối cổ truyền

Tranh Tứ bình mang tính trật tự và quy ước vô cùng nghiêm ngặt. Việc treo tranh phải tuân thủ hai nguyên tắc cốt lõi để không làm đứt gãy luồng sinh khí và mạch thẩm mỹ:

• Chiều đọc tranh từ Phải qua Trái: Do chịu ảnh hưởng từ thói quen viết và đọc chữ Nho của tiền nhân, các bộ tranh Tứ bình bốn mùa phải được sắp xếp theo thứ tự Xuân – Hạ – Thu – Đông bắt đầu từ phía bên phải ngoài cùng dịch dần sang bên trái. Ví dụ, với bộ Tùng – Cúc – Trúc – Mai, thứ tự treo chuẩn từ phải sang trái sẽ là: Mai (Xuân) → Trúc (Hạ) → Cúc (Thu) → Tùng (Đông).
• Tính đối xứng của nhân vật: Đối với bộ tranh Tố Nữ, bốn nhân vật không đứng quay về một hướng ngẫu nhiên. Tranh được thiết kế theo từng cặp đối xứng diện mạo, hướng quay mặt và dáng đứng hướng vào nhau, tạo ra một luồng sinh khí chuyển động khép kín, hài hòa trên mảng tường lớn.

Xem thêm: Tranh sơn mài – Dòng tranh truyền thống và đặc sắc của Việt Nam

Lời kết

Tranh Tứ bình không đơn thuần là một vật phẩm mỹ nghệ trang trí, mà là sự cô đọng của tư duy triết học, thẩm mỹ ước lệ và phẩm cách của người Việt xưa. Trải qua bao biến động lịch sử, thể thức tạo hình và những thông điệp chúc tụng thâm thúy ẩn sau mỗi bức họa vẫn giữ nguyên giá trị di sản, khẳng định sức sống bền bỉ và vị thế tôn nghiêm trong dòng chảy mỹ thuật nước nhà.

Đón đọc thêm các câu chuyện di sản và bài viết nghệ thuật hấp dẫn tại Bụi. Hãy để nguồn cảm hứng hội họa dẫn lối và cùng nhau gìn giữ những giá trị thẩm mỹ vượt thời gian!

Câu hỏi thường gặp về tranh Tứ bình

Thứ tự treo bộ Tứ quý (Tùng Cúc Trúc Mai) chính xác nhất là gì?

Đây là câu hỏi gây bối rối nhất vì tên gọi thuận miệng là “Tùng – Cúc – Trúc – Mai” nhưng thứ tự treo chuẩn cổ truyền (từ Phải qua Trái) lại là: Mai (Xuân) → Trúc (Hạ) → Cúc (Thu) → Tùng (Đông).

Nếu căn hộ của bạn thiết kế theo lối hiện đại, bắt buộc phải đọc từ Trái qua Phải thì thứ tự sẽ đảo ngược lại là Mai → Trúc → Cúc → Tùng (từ trái sang). Quy tắc bất di dịch là luôn bắt đầu bằng mùa Xuân (Mai) và kết thúc bằng mùa Đông (Tùng).

Tranh Tứ bình nên treo ở đâu trong nhà để trang trọng và đúng quy cách?

Theo truyền thống, ba vị trí tối ưu nhất để treo tranh Tứ bình bao gồm:

• Phòng khách: Treo ở mảng tường chính, phía sau ghế sofa hoặc đối diện cửa ra vào, cách mặt đất khoảng 1.4m – 1.5m để vừa tầm mắt ngắm nhìn.
• Phòng thờ / Gian giữa nhà cổ: Treo hai bên bàn thờ hoặc mảng tường áp gian giữa để tăng tính trang nghiêm, bề thế.
• Phòng làm việc / Phòng đọc sách: Thích hợp nhất là bộ Tứ quý (ẩn dụ khí tiết quân tử) hoặc Tố nữ (kích thích cảm hứng nghệ thuật).

Tranh Tứ quý và tranh Tứ bình có phải là một không?

Không hoàn toàn. Tranh Tứ quý là một nhánh con nằm trong tập hợp lớn của tranh Tứ bình.

• Tranh Tứ bình là danh từ chung chỉ tất cả các bộ tranh có kết cấu 4 bức dọc đồng hiện (gồm Tố nữ, Tứ dân, Tứ kiệt, Tứ quý…).
• Tranh Tứ quý là tên gọi riêng cho những bộ Tứ bình chỉ chuyên vẽ về đề tài bốn mùa, chim muông và cây cối thiên nhiên.

Bốn nàng trong tranh Tố Nữ Hàng Trống là ai, biểu thị điều gì?

Bốn nàng Tố nữ trong tranh không phải là những nhân vật lịch sử cụ thể, mà là hình tượng ước lệ về vẻ đẹp toàn mỹ của người con gái Tràng An xưa. Bộ tranh biểu thị cho sự hòa hợp của âm thanh và sắc đẹp (Tứ tuyệt). Mỗi nàng làm chủ một nhạc cụ tạo nên ban nhạc cổ truyền hoàn chỉnh: nàng thổi sáo trúc, nàng gảy đàn nguyệt, nàng ôm đàn tỳ bà và nàng kéo đàn nhị. Treo tranh Tố nữ là ước vọng về một cuộc sống phong lưu, giàu chất thơ và nghệ thuật.

Kích thước tiêu chuẩn của một bộ tranh Tứ bình truyền thống là bao nhiêu?

Vì có phom dáng trục dọc hẹp dài đặc trưng, kích thước phổ biến của tranh Tứ bình cổ (như tranh giấy Hàng Trống, Đông Hồ) thường dao động trong tỷ lệ khoảng 1:3 hoặc 1:4. Các kích thước thông dụng bao gồm: 30cm x 100cm, 35cm x 110cm hoặc 40cm x 120cm cho mỗi bức. Khi treo cả bộ, tổng chiều ngang chiếm khoảng 1.5m – 1.8m mảng tường (bao gồm cả khoảng cách giữa các bức khoảng 3cm – 5cm).

Treo tranh Tứ bình có cần kiêng kỵ gì về tuổi hay phong thủy không?

Dòng tranh Tứ bình rất lành tính và không hề kén tuổi. Khác với tranh linh vật (như rồng, hổ, ngựa) có thể xung khắc với địa chi của gia chủ, Tứ bình mang ý nghĩa chúc tụng nhân sinh chung và ca ngợi thiên nhiên. Điều kiêng kỵ duy nhất là tránh treo tranh ở những nơi ẩm thấp, tối tăm như cạnh nhà vệ sinh, gầm cầu thang, hoặc để tranh bị hoen ố, rách nát – Điều này làm suy giảm luồng sinh khí tốt lành mà bộ tranh mang lại cho ngôi nhà.