Bộ tứ Nghiêm – Liên – Sáng – Phái: Bốn giai điệu hoàng kim của mỹ thuật Việt

Nền hội họa hiện đại nước nhà có hai bộ tứ huyền thoại bước ra từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Nếu bộ tứ thứ nhất “Trí – Vân – Lân – Cẩn“ (Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn) là những người đặt viên gạch nền móng đầu tiên; thì bộ tứ thứ hai “Nghiêm – Liên – Sáng – Phái” chính là những người thực hiện cuộc bứt phá ngoạn mục, đưa hội họa Việt Nam thoát khỏi sự ảnh hưởng phong cách phương Tây để định hình một bản sắc dân tộc tự chủ.

Trong giới mộ điệu, câu khẩu quyết truyền thoại đầy đủ là: “Phố Phái, gái Liên, cầm Sáng, diệc Nghiêm”. Thứ tự này không dùng để phân cấp tài năng, mà là cách bắt vần cô đọng để ghi nhớ cá tính sáng tạo độc bản của mỗi danh họa.

Nghiêm trầm ngâm, Liên cô độc, Sáng mãnh liệt, Phái rêu phong.

Bốn mảnh ghép khác biệt làm nên một mùa vàng

Mỗi thành viên trong bộ tứ sở hữu một thế giới quan và một ngôn ngữ tạo hình độc lập, tạo nên một dải quang phổ nghệ thuật trọn vẹn cho thế kỷ 20.

Nguyễn Tư Nghiêm (1919 – 2016) – “Diệc Nghiêm” và cánh chim lặng lẽ tìm về cội nguồn

Chân dung họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Tài năng của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm phát lộ từ rất sớm khi ông xuất sắc đạt giải Duy nhất tại triển lãm Salon Unique vào năm 1944 ngay khi còn là sinh viên. Biệt danh “diệc Nghiêm” bắt nguồn từ tính cách trầm ngâm, lặng lẽ như loài chim diệc, cả đời ông không ồn ào mà tự tách mình ra khỏi các xu hướng ngoại nhập để lặn sâu vào mỹ thuật cổ.

Nguyễn Tư Nghiêm tìm thấy tính hiện đại trong các mô-típ điêu khắc đình làng thời Lý, Trần, Lê, trong họa tiết trống đồng và tranh dân gian Đông Hồ. Những tác phẩm vẽ Thánh Gióng, Điệu múa cổ hay Con giáp của ông là sự chắt lọc của đường nét tinh giản nhưng chuyển động không ngừng, đưa nghệ thuật truyền thống lên tầm cao mới.

Xem thêm: Nguyễn Tư Nghiêm – Một trong “Tứ trụ” của nền hội họa Việt Nam hiện đại

Dương Bích Liên (1924 – 1988) – “Gái Liên” và tiếng im lặng tinh khôi

Chân dung họa sĩ Dương Bích Liên

Dương Bích Liên chọn cho mình lối sống cô độc, khép kín và thuần khiết với nghệ thuật. Lúc sinh thời, ông hiếm khi tự tổ chức triển lãm cá nhân. Vào năm 1984, những người bạn tri kỷ (gồm nhà sưu tập Đức Minh và các văn nghệ sĩ) đã âm thầm tổ chức một triển lãm riêng cho ông tại số 7 Hàng Khay. Dù biết chuyện, Dương Bích Liên chỉ lặng lẽ mỉm cười và quyết định không đến dự.

Sức mạnh của Dương Bích Liên nằm ở thể loại tranh chân dung phái đẹp (“gái Liên”) và phong cảnh. Nét cọ của ông khúc chiết, sang trọng nhưng luôn phảng phất một nỗi buồn nội tâm sâu thẳm, dịu dàng như một lời thì thầm của một tâm hồn nhạy cảm.

Xem thêm: Họa sĩ Dương Bích Liên: Tiểu sử, sự nghiệp và các tác phẩm tiêu biểu

Nguyễn Sáng (1923 – 1988) – “Cầm Sáng” và tiếng đàn nguyệt lãng tử của người cầm trịch

Chân dung họa sĩ Nguyễn Sáng

Chữ “Cầm” trong “cầm Sáng” mang hai tầng nghĩa. Nghĩa bóng, ông là người “cầm trịch”, mang hào khí Nam Bộ mạnh mẽ vào các đề tài sử thi của thời đại. Nghĩa đen, Nguyễn Sáng lúc sinh thời là một nghệ sĩ lãng tử với tài chơi đàn nguyệt (đàn cầm) vô cùng say đắm.

Ông chính là người thiết kế mẫu tem bưu chính đầu tiên của Việt Nam (in hình chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh vào năm 1946) và tham gia vẽ những tờ tiền giấy đầu tiên cho Bộ Tài chính. Trong hội họa, ông là bậc thầy khai phá chất liệu sơn mài, biến nó từ một loại mỹ nghệ trang trí thành một ngôn ngữ nghệ thuật đầy quyền lực với những mảng màu tương phản mãnh liệt.

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Sáng – Cây đại thụ đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam

Bùi Xuân Phái (1920 – 1988) – “Phố Phái” và giai điệu hoài niệm của Hà Nội

Chân dung danh họa Bùi Xuân Phái

Bùi Xuân Phái là danh họa có sức ảnh hưởng sâu rộng trong lòng công chúng đại chúng. Ông gắn liền với những bức tranh vẽ phố cổ Hà Nội – là nơi có những mái ngói nghiêng nghiêng xám xịt, những mảng tường rêu phong dưới bầu trời mùa đông lạnh. Tranh của ông không bóng bẩy, nét vẽ run rẩy, liêu xiêu nhưng chứa đựng một tình yêu Hà Nội sâu sắc. Bên cạnh phố, mảng tranh vẽ hề chèo, diễn viên sân khấu của ông cũng là một đỉnh cao của bút pháp biểu cảm đầy nhân văn.

Xem thêm: Bùi Xuân Phái – Người họa sĩ tài danh của Việt Nam

Di sản đỉnh cao trong kho tàng Bảo vật Quốc gia

Theo Luật Di sản văn hóa Việt Nam, Bảo vật Quốc gia là những hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học. Giá trị học thuật và tầm vóc thời đại của bộ tứ Nghiêm – Liên – Sáng – Phái đã được khẳng định chính thức thông qua các tác phẩm sơn mài kiệt xuất được vinh danh ở danh mục cao quý này:

Tác phẩm “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” (Nguyễn Sáng – 1956)

Được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2013, đây là một trong những tượng đài lớn nhất của hội họa cách mạng Việt Nam. Tác phẩm làm thay đổi hoàn toàn tư duy về chất liệu sơn mài đương thời. Nguyễn Sáng loại bỏ lối vẽ mượt mà, trang trí thông thường để sử dụng những hình khối kỷ hà gân guốc, dứt khoát. Sự tương phản mạnh mẽ giữa sắc đỏ gạch, vàng thếp và những mảng tối đã tái hiện không khí linh thiêng, quả cảm của những người chiến sĩ ngay tại chiến trường khốc liệt.

Tác phẩm “Thanh niên thành đồng” (Nguyễn Sáng – 1967 – 1978)

Được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2017, bức tranh là biểu tượng cho tinh thần đấu tranh sục sôi của học sinh, sinh viên miền Nam chống Mỹ cứu nước. Tác phẩm thể hiện bút pháp tạo hình hoành tráng với những nhân vật trung tâm có cấu trúc vững chãi như những khối đá, bộc lộ ý chí kiên cường không thể lay chuyển. Sắc đỏ sậm chủ đạo mang lại cảm giác nóng bỏng, hừng hực khí thế của thời đại.

Tác phẩm “Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc” (Dương Bích Liên – 1980)

Cũng được vinh danh là Bảo vật Quốc gia vào năm 2017, tác phẩm này thể hiện một góc nhìn vô cùng lãng mạn, thanh tao về vị lãnh tụ kính yêu. Khác với tính sử thi của Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên đặt Bác Hồ vào không gian núi rừng Đông Bắc thoáng đạt, bao la. Đường nét uyển chuyển, sắc độ vàng – nâu ấm áp bao phủ toàn bộ không gian, tạo nên một bản tình ca hội họa giàu chất thơ và tràn đầy lòng tôn kính.

Tác phẩm “Gióng” (Nguyễn Tư Nghiêm – 1990)

Được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2017, tác phẩm này là minh chứng rõ nét nhất cho triết lý nghệ thuật của Nguyễn Tư Nghiêm: Tìm thấy tính hiện đại trong lòng truyền thống. Ông kết hợp ngôn ngữ của trường phái Lập thể phương Tây với các mô-típ ước lệ của điêu khắc đình làng Việt Nam để tái hiện hình tượng Thánh Gióng. Những mảng màu nguyên sơ, nét vẽ mộc mạc nhưng tràn đầy năng lượng nội tại đã tạo nên một sức mạnh thị giác đặc biệt.

Góc nhìn thực tế: Trong bốn vị, họa sĩ Bùi Xuân Phái dù sở hữu kho tàng đồ sộ và được công chúng yêu mến nhất, nhưng tính đến nay chưa có một tác phẩm đơn lẻ nào của ông được xếp hạng Bảo vật Quốc gia. Tuy nhiên, toàn bộ di sản “Phố Phái” đã tự nó trở thành một bảo tàng ký ức, một di sản tinh thần vô giá gắn liền với tâm hồn thủ đô.

Xem thêm: Sơn mài – Dòng tranh truyền thống và đặc sắc của Việt Nam

Tinh thần sáng tạo vượt qua nghịch cảnh thời đại

Có một sự thật lịch sử làm nên giá trị thiêng liêng trong tranh của bộ tứ: Họ đã sống và sáng tác trong một giai đoạn mà vật chất thiếu thốn đến tận cùng. Đó là thời kỳ chiến tranh và bao cấp, khi một tuýp màu nhập khẩu, một tấm toan vẽ còn quý hơn vàng.

Vì thiếu thốn, Bùi Xuân Phái đã vẽ trên bất cứ thứ gì ông có trong tay: Từ vỏ bao thuốc lá, bìa sách cũ, tờ báo cũ cho đến những mảnh gỗ nhặt được ngoài đường. Nguyễn Sáng thì chấp nhận sống kham khổ, nhịn ăn để dành tiền mua những lá vàng, lá bạc quý giá thếp lên tranh sơn mài.

Nhìn vào những bức tranh nhỏ xíu bằng bàn tay vẽ trên vỏ bao thuốc lá của Bùi Xuân Phái, ta nhận ra một thông điệp sâu sắc: Nghệ thuật đích thực không phụ thuộc vào họa cụ đắt tiền, nghệ thuật ra đời từ nội lực và khao khát sáng tạo tự thân. Khi đam mê đủ lớn, mọi giới hạn về vật chất đều bị xóa nhòa để nhường chỗ cho cái đẹp lên tiếng.

Tác phẩm “Phố vùng cao” của họa sỹ Bùi Xuân Phái

Nghệ thuật thưởng tranh: Làm sao để chạm vào thế giới của bộ tứ?

Để thưởng thức và rung động trước các tác phẩm của Nghiêm – Liên – Sáng – Phái, người xem cần rũ bỏ những định kiến thông thường và tiếp cận bằng một tâm thế mở:

• Vượt qua tư duy “vẽ giống như thật”: Hội họa hiện đại không phải là công cụ sao chép hiện thực như một ống kính máy ảnh. Bùi Xuân Phái vẽ mái nhà liêu xiêu không phải vì sai tỷ lệ, mà để đặc tả cái nhịp điệu già nua, nhẫn nại của thời gian. Nguyễn Tư Nghiêm biến đổi hình thể nhân vật nhằm mục đích cô đọng lại cái thần và nhịp điệu chuyển động của văn hóa dân gian.
• Cảm nhận ngôn ngữ biểu cảm của màu sắc: Hãy để trực giác lên tiếng khi đứng trước tác phẩm. Màu xám trầm buồn của Phái đưa ta vào không gian hoài niệm; sắc đỏ gạch gân guốc của Sáng khơi gợi sự mạnh mẽ; trong khi sắc xanh ngọc nền nã của Liên xoa dịu tâm hồn bằng sự bình yên.
• Thấu hiểu bối cảnh lịch sử phía sau nét cọ: Một bức tranh sẽ tăng thêm giá trị thẩm mỹ khi ta hiểu được câu chuyện ra đời của nó. Khi biết Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ được đúc kết từ chính trải nghiệm xương máu của Nguyễn Sáng trong chiến dịch, từng nét khắc trên vóc sơn mài sẽ không còn là những vệt màu vô tri mà là tiếng vọng của lịch sử.

Tác phẩm sơn mài Xuân Hồ Gươm năm 1957 của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Xu hướng hồi hương và giá trị trên thị trường đấu giá hiện đại

Vượt ra khỏi không gian lưu trữ của các bảo tàng, di sản của bộ tứ Nghiêm – Liên – Sáng – Phái ngày nay đang là trục xương sống định hình giá trị thương mại cho thị trường mỹ thuật Việt Nam trên trường quốc tế.

Tại các sàn đấu giá danh tiếng toàn cầu như Christie’s hay Sotheby’s, tác phẩm nguyên bản của bốn danh họa liên tục lập nên những cột mốc triệu đô. Nếu như ở thế kỷ trước, phần lớn các kiệt tác này bị dịch chuyển ra nước ngoài theo chân các nhà sưu tập Pháp hay Nhật Bản, thì những năm gần đây chứng kiến một làn sóng mạnh mẽ:

Các nhà sưu tập nội địa với tiềm lực tài chính lớn đang nỗ lực đấu giá, tìm kiếm thông tin chính thống để đưa các báu vật hội họa này hồi hương. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho thấy giá trị của bộ tứ không hề bị mai một mà ngày càng gia tăng theo thời gian, trở thành niềm tự hào di sản văn hóa quốc gia.

Kiệt tác tranh thiếu nữ và hoa cúc trắng của họa sĩ Dương Bích Liên

Lời kết

Bộ tứ Nghiêm – Liên – Sáng – Phái không phải là những tượng đài xa vời trong các trang bách khoa toàn thư. Họ là những nghệ sĩ đã sống, đã yêu và đã cống hiến trọn vẹn cuộc đời cho nghệ thuật bằng tất cả sự chân thành và bản năng thuần khiết nhất. Di sản họ để lại không chỉ là những kiệt tác vô giá, mà là niềm tự hào về một nền mỹ thuật Việt Nam giàu bản sắc, tự chủ và kiêu hãnh đứng cạnh các trường phái nghệ thuật trên thế giới.

Để có thể chiêm ngưỡng trực tiếp các tác phẩm gốc mang tính lịch sử này, bạn có thể dành một buổi chiều tĩnh lặng ghé thăm Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (số 66 Nguyễn Thái Học, Ba Đình, Hà Nội). Đứng trước những vệt sơn mài, những thớ giấy dó nhuốm màu thời gian, bạn chắc chắn sẽ cảm nhận được ngọn lửa đam mê sáng tạo mãnh liệt mà thế hệ đi trước đã gửi gắm.