Nguyễn Tư Nghiêm – Một trong “Tứ trụ” của nền hội họa Việt Nam hiện đại

Trong bộ tứ huyền thoại “Nghiêm – Liên – Sáng – Phái”, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm chọn cho mình một lối đi độc bản đầy kiêu hãnh: Lội ngược dòng lịch sử để đánh thức ngôn ngữ hiện đại ngay trong lòng di sản dân gian. Tranh của ông là một mạch nguồn văn hóa Việt cuồn cuộn chảy, nơi hoa văn Đông Sơn cổ sơ, nét chạm khắc đình làng thô mộc hay triết lý 12 con giáp được tái sinh ngoạn mục dưới tư duy tạo hình cấp tiến. Cùng Mỹ thuật Bụi bước vào thế giới nghệ thuật của bậc thầy cách tân vĩ đại để giải mã sức sống xuyên thế kỷ của chữ “Nghiêm” huyền thoại.

Nguyễn Tư Nghiêm là ai?

Để hình dung về vị thế của Nguyễn Tư Nghiêm trong nền hội họa nước nhà, bạn có thể nhớ đến ông qua 4 cột mốc danh giá nhất:

• Bậc thầy cách tân mỹ thuật Việt: Ông là danh họa kiệt xuất của thế kỷ XX, người đầu tiên khai phá và đặt nền móng vững chắc cho xu hướng đưa tinh thần dân gian vào hội họa hiện đại.
• Trụ cột của bộ tứ “Nghiêm – Liên – Sáng – Phái”: Chữ “Nghiêm” trang trọng đứng đầu bộ tứ trụ huyền thoại giai đoạn hai của mỹ thuật Việt Nam.
• Vị vua đa chất liệu: Ông gặt hái thành công vang dội và để lại kiệt tác trên cả bốn chất liệu cốt lõi: Sơn mài, sơn dầu, bột màu và giấy dó.
• Đỉnh cao danh hiệu: Với những cống hiến vĩ đại làm thay đổi tư duy tạo hình dân tộc, ông đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (Đợt I) vào năm 1996.

Tiểu sử họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

1. Bí ẩn ngày sinh của một bậc vĩ nhân

Các giấy tờ hành chính cũ thường ghi năm sinh của Nguyễn Tư Nghiêm là 1918 hoặc 1922, tạo ra một sự mập mờ kinh điển trong giới sưu tầm. Tuy nhiên, lúc sinh thời, chính danh họa đã đính chính ngày sinh chính xác của mình là 20/10/1919 tại Nam Đàn, Nghệ An.

Sinh trưởng trong một gia đình khoa bảng, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư duy Nho học của người cha, ý niệm về cội nguồn và triết học Á Đông đã thấm đẫm vào tâm hồn ông từ thuở thiếu thời, trở thành bộ mã gen định hình nên toàn bộ thế giới tranh của ông sau này.

2. Ngôi sao Đông Dương và “người gác đền” sau cùng

Nguyễn Tư Nghiêm theo học Khóa XV tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1941 – 1945). Ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tài năng thiên bẩm của ông đã sớm bộc lộ khi xuất sắc giành giải Nhất triển lãm Salon Unique năm 1944.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông gác lại cuộc sống phồn hoa thủ đô để hăng hái tham gia kháng chiến chống Pháp tại chiến khu Việt Bắc. Trong bộ tứ huyền thoại, ông là người có tuổi thọ cao nhất (hưởng thọ 97 tuổi, mất ngày 15/6/2016). Ông được ví như “người gác đền” sau cùng, chứng kiến trọn vẹn mọi sự chuyển mình, từ thuở hồng hoang cho đến thời kỳ đương đại của mỹ thuật nước nhà.

3. Mối tình muộn màng bên con gái út nhà văn Nguyễn Tuân

Cả đời lựa chọn lối sống khắc kỷ, cô độc để tập trung tuyệt đối cho hội họa, phải đến mùa thu năm 1991 (khi đã bước sang tuổi 72), ông mới chính thức lập gia đình với bà Nguyễn Thu Giang – con gái út của nhà văn Nguyễn Tuân.

Bà Thu Giang kém ông 28 tuổi, xuất hiện trong cuộc đời danh họa như một định mệnh. Bà vừa là người bạn đời chăm sóc ông lúc tuổi già bóng xế, vừa là nàng thơ trong nhiều bức họa khỏa thân kinh điển, và là người tận tụy bảo tồn trọn vẹn kho tàng di sản vô giá của ông cho đến những ngày cuối đời.

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm bên người bạn đời Thu Giang

Phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Tư Nghiêm

Tư duy tạo hình từ điêu khắc đình làng

Nguyễn Tư Nghiêm đặc biệt say mê những nét chạm khắc thô mộc, phóng khoáng của các nghệ nhân vô danh thế kỷ XVII – XVIII tại các mái đình làng Việt.

Tranh của ông không sa đà vào tả thực rườm rà mà sở hữu những đường nét khỏe khoắn, mảng hình khúc chiết và bố cục chắc nịch. Khi nhìn vào, người xem sẽ cảm nhận rõ rệt cái nhịp điệu chuyển động đặc trưng của những bức phù điêu cổ.

Kỹ thuật đột phá “Sơn mài không mài”

Đây là phát kiến độc quyền làm thay đổi hoàn toàn tư duy làm tranh sơn mài truyền thống:

• Lối vẽ cũ: Luôn mài phẳng nhẵn bóng, chú trọng độ bóng bẩy, lộng lẫy mang tính mỹ nghệ cung đình.
• Đột phá của cụ Nghiêm: Ông chủ động giữ lại các lớp gồ ghề, thô mộc tự nhiên của vóc sơn.

Kỹ thuật này tạo ra bề mặt tranh có độ nhám, độ rung cảm thị giác và xúc giác vô cùng mạnh mẽ, đưa sơn mài tiệm cận với ngôn ngữ biểu hiện của hội họa hiện đại thế giới.

Bảng màu hoàng thổ trầm mặc

Nguyễn Tư Nghiêm đã thành công rực rỡ khi đưa tranh sơn mài thoát khỏi sự rực rỡ xa hoa để trở về với đất mẹ.

Bảng màu trong tranh ông chủ yếu xoay quanh các tông màu nguyên sơ: Màu cánh gián, màu hoàng thổ và màu rêu phong. Sự tiết chế sắc độ này tạo nên một không gian nghệ thuật cổ kính, thiêng liêng, đượm vị thời gian và đậm chất triết lý Á Đông.

Tác phẩm “Cô gái” – Tranh sơn mài của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Những giải thưởng danh giá của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

• Năm 1944: Giải Nhất Triển lãm Salon Unique với tác phẩm sơn dầu Người gác Văn Miếu.
• Năm 1948: Giải Nhất Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc Kháng chiến với tác phẩm bột màu Du kích làng Phù Lưu.
• Năm 1957: Giải thưởng Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc (Vinh danh bộ ba tác phẩm sơn mài: Con nghé quả thực, Xuân Hồ Gươm và Đêm giao thừa).
• Năm 1985: Giải thưởng chính thức tại Triển lãm Quốc tế Nghệ thuật Biểu hiện Sofia (Bulgaria) với tác phẩm Điệu múa cổ I.
• Năm 1987: Giải thưởng Triển lãm Mỹ thuật Quốc tế tại Hà Nội với tác phẩm Điệu múa cổ II.
• Năm 1990: Huy chương Vàng Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc với kiệt tác sơn mài khổ lớn Gióng (Bảo vật Quốc gia).
• Năm 1996: Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (Đợt I) – Phần thưởng cao quý nhất của Đảng và Nhà nước dành cho những cống hiến đặc biệt xuất sắc, mang tính bước ngoặt cho nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
• Các Huân, Huy chương cao quý khác: Huân chương Độc lập hạng Nhì; Huân chương Kháng chiến hạng Nhất; Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất; Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam.

Xem thêm: Dương Bích Liên – “Tài năng thầm lặng” của mỹ thuật Việt Nam

Các tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Gia tài hội họa của Nguyễn Tư Nghiêm là những kiệt tác kết nối hoàn hảo giữa quá khứ dân tộc và ngôn ngữ tạo hình đương đại.

1. Tác phẩm Sơn mài Gióng (1990)

Đây là kiệt tác đỉnh cao nhất trong sự nghiệp của Nguyễn Tư Nghiêm và đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Tác phẩm xuất sắc giành Huy chương Vàng tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1990.

Ông đã cô đọng hình tượng Thánh Gióng thành một biểu tượng lập thể đầy dũng mãnh. Bố cục tranh vô cùng chặt chẽ với các hình khối góc cạnh, truyền tải trọn vẹn tinh thần quật khởi, bất khuất của dân tộc.

Bảo vật Quốc gia – Kiệt tác sơn mài “Gióng” (1990) của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm

2. Tác phẩm Sơn mài Xuân Hồ Gươm (1957)

Một tác phẩm ghi dấu ấn lãng mạn hiếm hoi về Hà Nội của Nguyễn Tư Nghiêm. Không sa đà vào tả thực, ông chắt lọc nhịp sống và nét thanh lịch của thủ đô qua những mảng màu sơn mài dịu nhã. Bức tranh biến Hồ Gươm thành một không gian ký ức văn hóa sinh động, ngập tràn sắc xuân.

Tác phẩm “Xuân Hồ Gươm” (1957) – Không gian Hà Thành đượm chất thơ qua lăng kính biểu tượng

3. Tác phẩm Sơn mài Con nghé quả thực (1957)

Kiệt tác này nằm trong nhóm sáng tác giúp ông nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh. Lấy bối cảnh cải cách nông thôn những năm 1950, bức tranh khắc họa hình ảnh người nông dân và con vật bằng tạo hình giản lược. Con nghé bình dị bước vào tranh ông trở thành một biểu tượng nghệ thuật giàu tính dân gian.

“Con nghé quả thực” (1957) – Đỉnh cao nâng tầm những hình ảnh nông thôn bình dị thành biểu tượng nghệ thuật

4. Tác phẩm Bột màu trên giấy dó Tranh con giáp

Đề tài 12 con giáp là mảng màu bền bỉ và đặc sắc nhất của Nguyễn Tư Nghiêm. Mỗi dịp Tết đến, ông lại say mê vẽ linh vật của năm trên chất liệu giấy dó. Các con vật không mang tính minh họa thông thường mà mang hình khối chắc nịch, thể hiện triết lý sâu sắc của ông về chu trình thời gian và vũ trụ Á Đông.

Bộ tranh bột màu trên giấy dó chủ đề 12 con giáp của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

5. Tác phẩm Bột màu trên giấy dó Kim Vân Kiều

Thế giới cổ điển của ông không thể thiếu mảng tranh minh họa kiệt tác văn học Kim Vân Kiều. Nổi bật là các bức họa miêu tả tâm trạng của Thúy Kiều và Kim Trọng. Ông không kể lể chi tiết câu chuyện mà chắt lọc nỗi lòng nhân vật thành những tư thế, hình khối cô đọng đầy tính triết lý nhân văn.

Tác phẩm bột màu trên giấy dó Kim Vân Kiều của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

6. Tác phẩm Bột màu trên giấy dó Thạch Sanh (1981)

Bên cạnh Truyện Kiều, truyện cổ tích Thạch Sanh cũng được ông chuyển thể ngoạn mục sang ngôn ngữ hội họa hiện đại. Bức họa vẽ cảnh Thạch Sanh chém Chằn tinh với những đường nét sắc sảo, cấu trúc lập thể mạnh mẽ đã biến một câu chuyện dân gian quen thuộc thành một biểu tượng của chính nghĩa và sức mạnh phi thường.

Tích cổ Thạch Sanh được làm mới bằng những đường nét tạo hình hình học đầy táo bạo

7. Tác phẩm Điệu múa cổ

Mảng đề tài mang lại tiếng vang quốc tế lớn cho Nguyễn Tư Nghiêm. Lấy cảm hứng từ các vũ nữ trên điêu khắc gỗ đình làng, ông tái tạo lại những đường cong uyển chuyển ấy bằng nhịp điệu hình khối tân tiến. Loạt tác phẩm này từng xuất sắc giành giải thưởng lớn tại các Triển lãm Quốc tế ở Sofia (Bulgaria) năm 1985 và Hà Nội năm 1987.

Tác phẩm Điệu múa cổ đoạt giải quốc tế của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm

8. Tác phẩm Sơn dầu Chân dung Thu Giang

Một mảng tranh tràn ngập tình yêu và sự dịu dàng của ông dành cho người vợ tri kỷ xế chiều. Bức chân dung không sử dụng những đường nét góc cạnh gân guốc thường thấy, mà thay vào đó là nét cọ mềm mại, ấm áp, bộc lộ tình cảm sâu sắc và sự trân trọng tuyệt đối dành cho người bạn đời.

Tác phẩm chân dung bà Thu Giang của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Xem thêm: Bùi Xuân Phái – Người họa sĩ tài danh của Việt Nam

Vì sao tranh Nguyễn Tư Nghiêm có vị trí đặc biệt trong mỹ thuật Việt Nam?

Tranh của Nguyễn Tư Nghiêm nắm giữ một vị trí độc tôn bởi ông đã giải được bài toán hóc búa nhất của mỹ thuật nước nhà thế kỷ XX: Làm thế nào để hiện đại mà không mất gốc?

Ông không chạy theo các trào lưu phương Tây một cách mù quáng, cũng không dậm chân tại chỗ với việc sao chép tranh dân gian thô sơ. Nguyễn Tư Nghiêm dùng tư duy hiện đại để giải mã và giải phóng các năng lượng nghệ thuật vốn bị đóng băng trong quá khứ của đình làng, của họa tiết trống đồng Đông Sơn.

Dấu ấn quốc tế tại Bảo tàng Louvre (1999): Minh chứng rõ ràng nhất cho tầm vóc vĩ đại của Nguyễn Tư Nghiêm là vào năm 1999, ông trở thành một trong số rất ít danh họa Việt Nam có tác phẩm được lựa chọn trưng bày và triển lãm chính thức tại Bảo tàng L’Louvre (Paris, Pháp) – Thánh đường nghệ thuật danh giá bậc nhất thế giới.

Nhìn vào tranh của ông, giới chuyên môn quốc tế thấy được sự đồng điệu kỳ lạ giữa thế giới cổ sơ của người Việt với tư duy trừu tượng lập thể của thế giới đương đại. Đó chính là lý do khiến tranh ông không thể bị nhầm lẫn và luôn là tấm gương lớn cho bất kỳ ai muốn tìm kiếm bản sắc cá nhân trong nghệ thuật.

Xem thêm: Họa sĩ Nguyễn Sáng – Cây đại thụ đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam

Câu hỏi thường gặp về họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm sinh năm bao nhiêu?

Các giấy tờ hành chính thường ghi năm sinh của ông là 1918 hoặc 1922, nhưng chính danh họa Nguyễn Tư Nghiêm đã xác nhận ngày sinh chính xác của mình là ngày 20/10/1919. Ông mất ngày 15/6/2016 tại Hà Nội, hưởng thọ 97 tuổi.

Tác phẩm nào của Nguyễn Tư Nghiêm là Bảo vật Quốc gia?

Tác phẩm sơn mài Gióng sáng tác năm 1990 của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm đã xuất sắc nhận Huy chương Vàng Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc và được Nhà nước chính thức công nhận là Bảo vật Quốc gia nhờ giá trị văn hóa, nghệ thuật chuẩn mực vượt thời gian.

Kỹ thuật “Sơn mài không mài” của Nguyễn Tư Nghiêm là gì?

Đây là kỹ thuật độc đáo do ông tự tìm tòi, thay vì mài phẳng nhẵn và đánh bóng như sơn mài truyền thống, ông giữ nguyên những lớp gồ ghề, thô ráp bộc lộ chất cảm mộc mạc của vóc sơn, mang lại hiệu ứng thị giác và cấu trúc tranh mạnh mẽ, hiện đại.

Vợ của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm là ai?

Năm 72 tuổi (mùa thu 1991), danh họa Nguyễn Tư Nghiêm chính thức kết hôn với bà Nguyễn Thu Giang – con gái út của nhà văn Nguyễn Tuân. Bà Thu Giang vừa là người vợ chăm sóc ông lúc tuổi già, vừa là nàng thơ trong nhiều bức họa chân dung, tranh khỏa thân và là người tận tụy bảo tồn trọn vẹn kho tàng di sản vô giá của ông.

Đặc trưng phong cách hội họa của Nguyễn Tư Nghiêm là gì?

Đặc trưng phong cách của ông là sự kết hợp tài tình giữa tư duy tạo hình hiện đại phương Tây và hồn cốt nghệ thuật dân gian truyền thống Việt Nam. Tranh của ông mang đậm tính triết lý Á Đông với các hình khối cô đọng, dứt khoát lấy cảm hứng từ nét chạm khắc đình làng, hoa văn trống đồng Đông Sơn cùng bảng màu hoàng thổ trầm mặc.

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm có chịu ảnh hưởng từ danh họa quốc tế nào không?

Sinh thời, danh họa Nguyễn Tư Nghiêm không sao chép phương Tây nhưng tìm thấy sự đồng điệu lớn với bậc thầy Pablo Picasso ở tư duy phá cách và xu hướng tìm về cội nguồn nguyên sơ. Nếu Picasso tìm đến điêu khắc châu Phi để khai phá trường phái Lập thể, thì cụ Nghiêm lội ngược dòng lịch sử về với nghệ thuật đình làng Việt để cách tân nền mỹ thuật nước nhà.

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm thuộc “Bộ tứ” hội họa nào?

Ông được giới mỹ thuật tôn vinh là người đứng đầu bộ tứ trụ huyền thoại giai đoạn hai của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, thường được viết tắt là bộ tứ “Nghiêm – Liên – Sáng – Phái” (bao gồm bốn danh họa vĩ đại: Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng và Bùi Xuân Phái).

Những đề tài và tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là gì?

Sự nghiệp sáng tác đa chất liệu của ông gặt hái thành công vang dội qua các bộ đề tài kinh điển bao gồm hình tượng Thánh Gióng quật cường, loạt tranh 12 con giáp bằng bột màu trên giấy dó, mảng tranh minh họa truyện Kim Vân Kiều, tích cổ Thạch Sanh và loạt tác phẩm Điệu múa cổ lấy cảm hứng từ các vũ nữ trên điêu khắc gỗ đình làng cổ.

Lời kết

Hành trình nghệ thuật của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm là lời khẳng định đanh thép rằng: Cội nguồn dân tộc chính là bệ phóng vững chắc nhất cho những tư duy hiện đại vượt thời gian. Ngắm nhìn những nét cọ gồ ghề, mạnh mẽ đầy nhạc điệu của ông, ta nhận ra hội họa chính là tấm gương phản chiếu tâm hồn, nơi truyền thống và hiện đại tìm thấy tiếng nói chung để cùng thăng hoa.

Nếu bạn đang muốn khơi mở tư duy thẩm mỹ và bắt đầu hành trình học vẽ từ số 0, hãy kết nối với Mỹ thuật Bụi ngay hôm nay nhé!