Trường phái Trừu Tượng (Abstract Art) là gì? 5 đặc điểm nhận diện

Trường phái trừu tượng mở ra một hệ tư duy mới cho lịch sử hội họa khi chứng minh rằng tác phẩm không cần mô phỏng thế giới khách quan vẫn có khả năng lay động sâu sắc thế giới nội tâm của người xem. Bằng các yếu tố cốt lõi như màu sắc, đường nét, hình khối và cấu trúc bố cục, tranh trường phái trừu tượng giúp nghệ sĩ tự do biểu đạt những rung động tinh thần, ý niệm triết học và cá tính sáng tạo độc lập. Hãy cùng Bụi tìm hiểu trường phái trừu tượng là gì và lý do trào lưu này trở thành bước ngoặt vĩ đại nhất của nền mỹ thuật hiện đại thế kỷ 20.

Trường phái trừu tượng là gì?

Trường phái trừu tượng (Abstract Art) là xu hướng nghệ thuật không đặt mục tiêu tái hiện chính xác hình thể của thế giới quan sát được từ bên ngoài. Thay vào đó, nghệ sĩ sử dụng các yếu tố tạo hình nguyên bản như màu sắc, đường nét, mảng khối, kết cấu bề mặt và nhịp điệu không gian để kiến tạo nên một thực thể nghệ thuật độc lập, có khả năng gợi mở cảm xúc hoặc truyền tải các hệ ý niệm riêng biệt.

Về bản chất, tác phẩm trừu tượng hoàn toàn thoát ly khỏi nghĩa vụ minh họa cho các sự vật hiện hữu trong đời sống. Một tác phẩm có thể chỉ cấu thành từ những đường thẳng, mảng màu phẳng, chấm tròn hay các nét cọ đan xen nhưng vẫn thiết lập được sự tương tác mạnh mẽ với người xem thông qua trạng thái tĩnh lặng, cân bằng hoặc những cấu trúc tương phản đầy sống động.

Chính vì vậy, nghệ thuật trừu tượng không phải là sự sáng tạo ngẫu nhiên thiếu kiểm soát hay sự suy giảm về năng lực kỹ thuật. Ngược lại, để tạo nên một tác phẩm trừu tượng có giá trị thẩm mỹ cao, nghệ sĩ đòi hỏi phải làm chủ các quy luật nghiêm ngặt về bố cục, tương quan màu sắc, nhịp điệu thị giác và kỹ năng điều hướng tâm lý người xem mà không cần đến sự hỗ trợ của các hình tượng tả thực.

“Nghệ thuật trừu tượng không cố gắng tái hiện chính xác thực tại thị giác, mà dùng hình dạng, màu sắc, hình khối và dấu vết để tạo hiệu quả nghệ thuật.” – Định nghĩa từ Bảo tàng Nghệ thuật Tate tại Anh.

Ba ngòi nổ lịch sử khai sinh trường phái trừu tượng

Nghệ thuật trừu tượng phát triển mạnh mẽ vào đầu thế kỷ 20 trong bối cảnh nền kinh tế, xã hội và tư duy triết học tại châu Âu đang có những bước chuyển dịch sâu sắc bao gồm các yếu tố sau:

• Sự hoàn thiện của công nghệ nhiếp ảnh: Khi máy ảnh đã đảm nhiệm xuất sắc vai trò ghi lại hình ảnh chân thực của thế giới, các họa sĩ bắt đầu tự vấn về bản thể luận của hội họa. Sự xuất hiện của công nghệ buộc nghệ thuật phải giải phóng khỏi nghĩa vụ sao chép thực tại để đi tìm ngôn ngữ thuần túy của chính nó.
• Nhu cầu biểu đạt tinh thần và âm nhạc: Sự phát triển của các lý thuyết tâm lý học hành vi cùng với âm nhạc vô điệu thức đã thôi thúc các nghệ sĩ tìm kiếm một phương thức biểu đạt thị giác mới, nơi màu sắc và đường nét có thể cộng hưởng thành những giai điệu nội tâm mà không cần trung gian hình thể.
• Cuộc cách mạng giải phóng hình thể: Tiếp nối sự phá vỡ cấu trúc của trường phái Dã thú và trường phái Lập thể, việc tối giản hóa hình thể về dạng nguyên bản của nó bao gồm chấm, nét và mảng màu là một tiến trình tất yếu nhằm giải phóng tư duy sáng tạo của nghệ sĩ khỏi các quy chuẩn hàn lâm cổ điển.

5 đặc điểm nhận diện kỹ thuật và tư duy tranh trừu tượng

Để tiếp cận và thưởng thức một tác phẩm thuộc trường phái trừu tượng, người xem cần nhận diện ngôn ngữ thị giác dựa trên các đặc trưng mỹ học sau đây:

1. Không phụ thuộc vào hình tượng mang tính nhận diện

Tác phẩm trừu tượng loại bỏ các yếu tố con người, sự vật hay phong cảnh theo hình dạng quen thuộc ngoài đời thực. Các hình tượng mỹ thuật đều được giản lược tối đa, biến dạng hoặc cách ly hoàn toàn khỏi thế giới vật chất để tồn tại như một cấu trúc độc lập.

2. Màu sắc nắm giữ vai trò biểu cảm độc lập

Trong hội họa trừu tượng thì màu sắc không còn phục vụ cho việc mô tả bề mặt của vật thể mà chính nó là chủ thể biểu đạt cảm xúc. Một mảng màu đỏ đậm có thể tự thân khơi gợi năng lượng mạnh mẽ và sự căng thẳng, trong khi sắc xanh lam dịu nhẹ lại điều hướng tâm trí vào chiều sâu của sự tĩnh lặng và suy tư.

3. Nét cọ và hình khối kiến tạo nhịp điệu thị giác

Đường thẳng, đường cong, nét gãy, vòng xoáy hay các hình hình học cơ bản như vuông, tròn, tam giác đều trở thành những nhân vật chính trên mặt toan. Sự đan xen, va chạm giữa các yếu tố này tạo nên một hệ thống chuyển động sống động mang tính nhịp điệu.

4. Bố cục quan trọng hơn nội dung tự sự

Thay vì truyền tải một câu chuyện cụ thể, tác phẩm trừu tượng thiết lập trải nghiệm thẩm mỹ bằng sự cân bằng giữa các mảng đặc rỗng, sự tương phản sắc độ và việc tổ chức các khoảng trống tĩnh lặng trên bề mặt chất liệu.

5. Khơi gợi tính đa nghĩa trong thưởng thức

Nghệ thuật trừu tượng không áp đặt một phương thức diễn giải duy nhất. Trào lưu này đề cao tính mở khi cho phép và khuyến khích mỗi người xem tự tương tác, đối thoại đồng thời hoàn thiện ý nghĩa của tác phẩm dựa trên thế giới quan và trải nghiệm cá nhân.

Các dạng tranh trường phái trừu tượng phổ biến

Trong tiến trình phát triển của lịch sử mỹ thuật, trường phái trừu tượng được phân tách thành bốn nhánh tư duy chính bao gồm:

Trừu tượng hình học (Geometric Abstraction)

Xu hướng này sử dụng đường thẳng, hình vuông, hình tròn và hệ thống lưới bố cục chặt chẽ phối hợp với các mảng màu phẳng. Ở nhánh này thì giá trị biểu cảm không đến từ những nét cọ mang tính ngẫu hứng mà đến từ sự trật tự, tỷ lệ toán học, sự cân bằng và cấu trúc hài hòa của hình khối mà Piet Mondrian là một đại diện tiêu biểu.

Trừu tượng biểu hiện (Abstract Expressionism)

Ngược lại với xu hướng hình học thì trừu tượng biểu hiện chú trọng vào việc truyền tải năng lượng, cảm xúc mãnh liệt và dấu vết chuyển động trực tiếp của cơ thể nghệ sĩ trong quá trình sáng tác. Tác phẩm thường cấu thành từ những vệt màu mạnh, nét cọ phóng khoáng hoặc những mảng sơn đắp dày đầy ngẫu hứng. Theo nghiên cứu từ Viện bảo tàng Mỹ thuật Metropolitan tại Mỹ thì với các nghệ sĩ thuộc trường phái Trừu tượng Biểu hiện, giá trị của tác phẩm nằm ở sự trực tiếp và tức thời của biểu đạt khi bức tranh được xem như sự bộc lộ bản sắc chân thực nhất của cái tôi nghệ sĩ.

Trừu tượng thuần túy (Pure Abstraction)

Nhánh tư duy này đoạn tuyệt hoàn toàn mối liên hệ với thế giới vật chất bên ngoài. Tác phẩm không nhằm gợi ý về bất kỳ một phong cảnh hay nhân vật nào mà tồn tại hoàn toàn như một thực thể độc lập của màu sắc, đường nét và không gian trên mặt toan. Chủ nghĩa Siêu việt của Kazimir Malevich là một ví dụ quan trọng cho phong trào trừu tượng hình học thuần túy đầu tiên trong lịch sử hội họa.

Trừu tượng dựa trên tự nhiên (Nature-based Abstraction)

Nhiều nghệ sĩ vẫn giữ lại sợi dây liên kết với đời sống khi khởi đầu từ những hình ảnh có thật trong thiên nhiên như dòng nước, đám mây, cấu trúc cây cối, ánh sáng hoặc ký ức, sau đó tiến hành giản lược và biến đổi chúng. Người xem vẫn có thể cảm nhận được hơi hướng của tự nhiên dù không nhìn thấy hình ảnh rõ ràng.

Xem thêm: Trường phái hiện thực (Realism) – Bước ngoặt làm thay đổi hội họa thế kỷ 19

Những bậc thầy lỗi lạc của trường phái trừu tượng

Wassily Kandinsky (1866 – 1944) – Người dịch chuyển âm nhạc thành hội họa

Kandinsky được ghi nhận là một trong những nghệ sĩ tiên phong đặt nền móng cho nghệ thuật trừu tượng hiện đại. Chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi âm nhạc nên ông tin rằng mỗi màu sắc và đường nét đều sở hữu một tần số rung động riêng. Trong các tác phẩm của ông thì các yếu tố thị giác không mô tả sự vật mà hòa quyện với nhau giống như một bản giao hưởng để tạo ra những rung động tinh thần mạnh mẽ cho người xem.

Sự thật thú vị: Kandinsky sở hữu hội chứng tâm lý đặc biệt mang tên Synesthesia (Cảm giác kèm) tạo nên hiện tượng nghe thấy màu sắc và nhìn thấy âm thanh. Khi nghe những bản nhạc cổ điển của Richard Wagner thì các đường nét và sắc màu thực sự nhảy múa trước mắt ông, vì vậy tranh trừu tượng của ông chính là việc chép lại thế giới trực giác kỳ diệu mà ông trực tiếp trải nghiệm.

Piet Mondrian (1872 – 1944) – Bậc thầy của sự tinh giản và trật tự

Mondrian phát triển một ngôn ngữ trừu tượng hình học tối giản đặc trưng với các đường thẳng đen, hình chữ nhật và ba màu cơ bản bao gồm đỏ, vàng, xanh lam. Tác phẩm của ông chứng minh nghệ thuật trừu tượng không nhất thiết phải hỗn loạn khi nó có thể đạt đến cảnh giới cao nhất của sự tinh giản, hài hòa và cân bằng tuyệt đối. Theo bình luận từ Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA thì với Mondrian, hội họa trừu tượng là phương tiện tối thượng để đạt đến sự cân bằng tuyệt đối giữa cái cụ thể của hiện thực và những yếu tố mang tính phổ quát của vũ trụ.

Kazimir Malevich (1879 – 1935) – Thủ lĩnh của chủ nghĩa Siêu việt

Malevich là đại diện quan trọng của trừu tượng hình học thuần túy tại Nga. Ông là người tiên phong loại bỏ hoàn toàn hình ảnh mô phỏng hiện thực để đưa các hình khối cơ bản lên vị trí tối thượng của hội họa, qua đó thách thức mọi định nghĩa truyền thống về bản chất của một bức tranh.

Hilma af Klint (1862 – 1944) – Người tiên phong bị lãng quên của Thụy Điển

Trong thế kỷ 21 thì lịch sử nghệ thuật trừu tượng đã được nhìn nhận lại một cách công bằng hơn khi giới nghiên cứu công bố các tác phẩm vẽ tranh thuần trừu tượng của Hilma af Klint được thực hiện từ năm 1906, trước cả Kandinsky. Tranh của bà là sự kết hợp kỳ diệu giữa thế giới tâm linh, biểu tượng khoa học, màu sắc và các hình thức thị giác vượt thời đại, định nghĩa lại toàn bộ dòng chảy sơ khai của nghệ thuật vô hình thể.

Jackson Pollock (1912 – 1956) – Gương mặt đại diện của Trừu tượng Biểu hiện Mỹ

Pollock nổi tiếng thế giới với kỹ thuật rỏ, vẩy và đổ sơn trực tiếp lên những tấm toan khổng lồ trải dưới sàn nhà được gọi là Action Painting (Hội họa Hành động). Tranh của ông không kể chuyện mà ghi lại toàn bộ năng lượng, hành động, sự ngẫu hứng cùng nhịp điệu cơ thể của người nghệ sĩ trong khoảnh khắc sáng tác.

Xem thêm: Pablo Picasso – Danh họa tài hoa bậc nhất thế kỉ 20

Tranh trường phái trừu tượng – 4 kiệt tác bất hủ làm thay đổi lịch sử mỹ thuật

1. Composition VII – Wassily Kandinsky (1913)

Composition VII được coi là đỉnh cao trong sự nghiệp của Kandinsky trước Thế chiến thứ nhất. Bức tranh là một mạng lưới phức tạp gồm những mảng màu rực rỡ, đường cong, đường chéo và các hình khối chuyển động hỗn mang. Thay vì tìm kiếm một vật thể có thật thì người xem được mời gọi thả lỏng tâm trí để thưởng thức tác phẩm như một bản giao hưởng màu sắc đầy kích động.

2. Composition with Red, Blue and Yellow – Piet Mondrian (1930)

Tác phẩm này là biểu tượng bất hủ cho tư duy trừu tượng hình học của Mondrian. Chỉ với những đường thẳng đen dày, các mảng nền trắng xám và ba ô màu nguyên bản, Mondrian đã tạo nên một cấu trúc có tỷ lệ bất đối xứng nhưng lại mang đến cảm giác cân bằng, trật tự và tinh giản đến hoàn hảo.

3. Black Square – Kazimir Malevich (1915)

Black Square hay còn gọi là Hình vuông đen là một trong những tác phẩm mang tính cách mạng và gây tranh luận nhất của nghệ thuật hiện đại. Một hình vuông đen đơn độc nằm trên nền trắng tinh giản tuyệt đối đã được Malevich dùng như một tuyên ngôn đanh thép rằng khi hội họa không còn mô tả thế giới bên ngoài, nó sẽ quay về với giá trị tinh khiết và nguyên bản nhất của chính nó.

Bí mật lịch sử: Trải qua hơn một thế kỷ thì lớp sơn đen của tác phẩm đã xuất hiện các vết nứt thời gian được gọi là craquelure. Qua những khe nứt nhỏ đó, các nhà phục chế bảo tàng đã phát hiện ra những mảng màu sắc rực rỡ ẩn giấu ở lớp nền phía dưới. Hóa ra Malevich đã vẽ đè hình vuông đen này lên một bố cục tranh nhiều màu sắc có sẵn trước đó, một hành động biểu tượng cho việc xóa bỏ thế giới cũ để thiết lập một kỷ nguyên tối giản mới.

4. No. 5, 1948 – Jackson Pollock (1948)

No. 5, 1948 là minh chứng rõ nét nhất cho kỹ thuật vẩy sơn dripping huyền thoại của Pollock. Những vệt sơn màu nâu, vàng, trắng đan xen chồng chéo lên nhau tạo thành một mạng lưới chất liệu dày đặc, chuyển động không ngừng. Tác phẩm không mang một thông điệp định sẵn nào mà lưu giữ nguyên vẹn năng lượng và nhịp điệu hành động của Pollock trên mặt toan.

Bí mật chất liệu: Để tạo nên những đường sơn mảnh dẻ, sắc nét bay lượn liên tục mà không bị đứt đoạn thì Pollock không sử dụng sơn dầu nghệ thuật truyền thống. Ông trải toan xuống sàn và sử dụng sơn men công nghiệp Alkyd bóng vốn dùng để sơn nhà. Độ lỏng, độ bóng cùng độ kết dính đặc biệt của dòng sơn này mới là chìa khóa giải phóng hoàn toàn nét cọ của ông.

Xem thêm: TOP 10+ bức tranh nổi tiếng của Van Gogh, giải mã chi tiết ý nghĩa

Vì sao tranh trường phái trừu tượng khó hiểu nhưng vẫn hấp dẫn?

Tranh trừu tượng thiết lập một thách thức tư duy đối với người thưởng thức khi chủ động tước bỏ các điểm tựa hình ảnh quen thuộc. Khi không thể đối chiếu tác phẩm với các thực thể trong đời sống, hệ thống nhận thức của người xem dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng theo bản năng. Tuy nhiên, chính sự giải phóng này lại mở ra một đặc quyền tối thượng của việc thưởng thức nghệ thuật khi người xem được mời gọi cảm nhận tác phẩm bằng trực giác thuần túy thông qua các tương tác của màu sắc, nhịp điệu, độ tương phản và khoảng trống không gian.

Nghệ thuật trừu tượng hấp dẫn độc giả chính vì nó khước từ việc áp đặt một góc nhìn độc bản. Một cá nhân có thể nhìn thấy sự tự do khoáng đạt trong những vệt màu lớn, trong khi người khác lại cảm nhận được một cơn hỗn mang nghẹt thở. Một bố cục hình học có thể mang lại cảm giác bình yên, trật tự với người này nhưng lại tạo ra sự lạnh lùng, xa cách với người khác.

Khi đứng trước một tác phẩm trừu tượng, thay vì cố gắng cưỡng ép tư duy để trả lời câu hỏi tác phẩm đang vẽ sự vật gì thì phương thức tiếp cận đúng đắn nhất là hãy lắng nghe những phản hồi từ thế giới nội tâm của mình qua các câu hỏi: mảng màu này đang kích thích cảm xúc gì trong mình, đường nét kia đang chuyển động hay đứng yên, và tác phẩm này đang mang lại cho mình năng lượng hay sự tĩnh lặng. Nghệ thuật trừu tượng suy cho cùng chính là một tấm gương phản chiếu tâm cảnh của người xem.

Xem thêm: Hội họa thế kỷ 19 – Màu sắc và ánh sáng của Trường phái Ấn Tượng

Lời kết

Trường phái trừu tượng đã mở rộng biên giới của hội họa khi chứng minh rằng chỉ với màu sắc, đường nét và khoảng trống cũng đủ để tạo nên những rung động mạnh mẽ trong tâm hồn. Từ Kandinsky, Mondrian đến Pollock, nghệ thuật trừu tượng nhắc nhở chúng ta rằng kỹ thuật tạo hình là công cụ, còn cảm xúc, tư duy bố cục và cá tính biểu đạt mới là thứ làm nên sức sống trường tồn của một tác phẩm nghệ thuật.