Hội họa thế kỷ 19 – Màu sắc và ánh sáng của Trường phái Ấn Tượng

Trường phái Ấn tượng (Impressionism) không chỉ là một trào lưu hội họa, mà là một cuộc cách mạng thị giác đã làm rung chuyển toàn bộ giới hàn lâm Pháp cuối thế kỷ 19. Bằng cách chối bỏ những đường nét cứng nhắc để nhường chỗ cho ánh sáng và sự rung động của màu sắc, những danh họa như Claude Monet, Renoir hay Degas đã vĩnh viễn thay đổi cách nhân loại cảm nhận cái đẹp. Phía sau những vệt màu rực rỡ và những bức họa ngập tràn ánh sáng ấy là cả một câu chuyện dài về sự nổi loạn, kiêu hãnh và khát vọng tự do.

Trường phái Ấn Tượng là gì?

Trường phái Ấn tượng (Impressionism) là một trào lưu nghệ thuật vĩ đại khởi phát từ Paris (Pháp) vào cuối thế kỷ 19. Thay vì cố gắng miêu tả vạn vật một cách chi tiết, sắc nét đến mức hoàn hảo như nhiếp ảnh hay hội họa truyền thống, phong trào này tập trung vào việc ghi lại “ấn tượng thị giác” tức thời của người nghệ sĩ trước một khung cảnh.

Giá trị trọng tâm của hội họa Ấn tượng là sự tôn vinh ánh sáng và màu sắc. Các họa sĩ không bận tâm đến việc phác họa chính xác hình khối của một cái cây hay một con phố; họ chỉ quan tâm đến việc ánh nắng mặt trời đang phản chiếu lên cái cây đó, con phố đó bằng những dải màu nào tại đúng khoảnh khắc đó.

Nguồn gốc và lịch sử ra đời của hội họa Ấn Tượng

Vào nửa cuối thế kỷ 19, nền nghệ thuật Pháp nằm dưới sự kiểm soát độc tài của Viện Hàn lâm Mỹ thuật Paris (Académie des Beaux-Arts). Các tác phẩm được phép trưng bày tại Salon danh giá phải tuân thủ quy tắc ngặt nghèo: chủ đề phải vĩ mô (tôn giáo, lịch sử), kỹ thuật phải trơn láng không hằn vết cọ, và tông màu chủ đạo phải là sắc nâu trầm ảm đạm.

Không chấp nhận sự kìm kẹp, một nhóm họa sĩ trẻ đã xách hộp màu bước ra khỏi xưởng vẽ. Họ muốn nhìn ngắm đời thực và vẽ những gì mắt mình thực sự nhìn thấy.

Năm 1874, nhóm họa sĩ này (gồm Monet, Renoir, Degas, Pissarro…) tự tổ chức một cuộc triển lãm độc lập. Đứng trước bức họa Impression, Soleil Levant (Ấn tượng, Mặt trời mọc) của Claude Monet, nhà phê bình Louis Leroy đã dùng từ “Impression” (Ấn tượng) để mỉa mai sự mờ nhòe, thiếu hoàn thiện của tác phẩm. Bất ngờ thay, những kẻ nổi loạn ấy đã kiêu hãnh nhận lấy danh xưng này. Lịch sử nghệ thuật chính thức gọi tên: Trường phái Ấn tượng.

5 Đặc trưng nhận diện Trường phái Ấn tượng

Để nhận biết một tác phẩm thuộc trường phái Ấn tượng, người xem không cần phân tích những ẩn dụ hàn lâm mà chỉ cần quan sát 5 thủ pháp kỹ thuật mang tính bước ngoặt sau:

• Ánh sáng là “Nhân vật chính”: Hình khối của vạn vật bị lu mờ để nhường chỗ cho ánh sáng. Họ không vẽ sự vật, họ vẽ lớp ánh sáng đang bao trùm lên sự vật đó.
• Kỹ thuật cọ pháp gãy (Broken Brushstrokes): Họa sĩ từ chối việc pha màu cho thật nhuyễn. Họ dùng những nét cọ ngắn, dứt khoát, để lại các vệt sơn nổi cộm (impasto) trên mặt toan. Từ xa, nhãn quan sẽ tự động hòa trộn những vệt màu rời rạc ấy thành một không gian lung linh.
• Trực họa ngoài trời (En plein air): Sự ra đời của tuýp sơn dầu bằng thiếc cho phép họa sĩ mang đồ nghề ra thiên nhiên. Họ vẽ với tốc độ cực nhanh để đuổi theo sự thay đổi của bóng nắng.
• “Khai tử” màu đen: Bóng tối trong tự nhiên không hề có màu đen. Thay vì dùng sắc đen, họa sĩ Ấn tượng sử dụng các màu bổ túc (complementary colors). Ví dụ, bóng đổ của lùm cây sẽ phảng phất sắc xanh lam đậm hoặc tím.
• Tôn vinh vẻ đẹp đời thường: Đề tài thần thoại bị bỏ lại. Khung cảnh của hội họa Ấn tượng là Paris đang chuyển mình: Một buổi dã ngoại, không khí rộn ràng của quán cà phê, hay khói phả mịt mù trong nhà ga.

Camille trước cảnh sông nước Bennecourt – Claude Monet

Sự khác biệt giữa trường hái Ấn Tượng và Hậu Ấn Tượng

Rất nhiều người nhầm lẫn khi xếp các tác phẩm của Vincent van Gogh vào trường phái Ấn tượng. Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ ranh giới này:

Vì vậy, “Đêm Đầy Sao” của Van Gogh hay “Phụ Nữ Tahitian” của Gauguin là tranh Hậu Ấn Tượng, không phải tranh trường phái ấn tượng thuần tuý, dù hình thức bên ngoài có nhiều điểm tương đồng.

Trường phái hậu ấn tượng – Bức tranh đêm đầy sao (La Nuit étoilée) – Vincent van Gogh

Trường phái hậu ấn tượng – Đêm đầy sao trên sông Rhone, Van Gogh

Trường phái hậu ấn tượng – Tác phẩm Phụ nữ Tahitian bên bờ biển

Xem thêm: Trường phái Hậu Ấn tượng và bước chuyển sang mỹ thuật hiện đại

Claude Monet – Người cha của trường phái Ấn Tượng

Claude Monet được xem là linh hồn và người dẫn đầu của trường phái Ấn tượng. Ông là hoạ sĩ duy nhất gắn bó trọn vẹn với phong cách này suốt cả cuộc đời, không đổi hướng ngay cả khi bị chế giễu gay gắt trong những năm đầu.

Monet nổi tiếng với kỹ thuật vẽ nhiều phiên bản của cùng một chủ đề ở các thời điểm khác nhau trong ngày để ghi lại sự thay đổi của ánh sáng. Bộ tranh “Nhà Thờ Rouen” và loạt tranh “Hoa Súng” (Nymphéas) là ví dụ điển hình. Ông không vẽ toà nhà, ông vẽ ánh sáng đang thay đổi trên bề mặt đó. Đây chính là tư duy chủ đạo của hội hoạ Ấn tượng.

Cuối đời, khi thị lực suy giảm nghiêm trọng do bệnh đục thuỷ tinh thể, Monet vẫn tiếp tục sáng tác. Những bức tranh hoa súng khổng lồ ông để lại tại bảo tàng Orangerie ở Paris đến nay vẫn được coi là đỉnh cao của nền mỹ thuật thế giới.

Xem thêm: Claude Monet (1840 – 1926) – Người cha của hội họa Ấn Tượng

Tranh chân dung Claude Monet

Các họa sĩ tiêu biểu khác của trường phái Ấn Tượng

• Edgar Degas: Chuyên vẽ vũ nữ ballet, trường đua ngựa và những góc nhìn bất ngờ, gần gũi với phong cách nhiếp ảnh đương đại. Ông ít vẽ ngoài trời hơn các hoạ sĩ cùng nhóm nhưng vẫn được xem là thành viên trụ cột của phong trào.
• Auguste Renoir: Nổi tiếng với những bức tranh rạng rỡ về phụ nữ, trẻ em và cuộc sống xã hội đầy màu sắc ấm áp. Tranh của ông toát lên cảm giác vui vẻ và lạc quan hiếm có.
• Camille Pissarro: Là người duy nhất tham gia đủ cả tám cuộc triển lãm Ấn tượng và được xem là “người cha ôn hoà” của nhóm, luôn ủng hộ và kết nối các thành viên.

Loạt tranh Nhà ga Saint-Lazare (hay Gare Saint-Lazare) được danh họa Claude Monet sáng tác vào năm 1877

Ảnh hưởng của trường phái Ấn Tượng đối với mỹ thuật hiện đại

Trường phái Ấn tượng không chỉ tồn tại trong khoảng vài chục năm cuối thế kỷ 19. Di sản của nó thấm sâu vào toàn bộ nghệ thuật thị giác thế kỷ 20 và 21. Nó là bước đệm trực tiếp cho các phong trào như Biểu Hiện (Expressionism), Trừu Tượng (Abstract Art), và cả thiết kế đồ hoạ hiện đại.

Quan trọng hơn, hội hoạ Ấn tượng dạy cho cả thế giới một điều: Nghệ thuật không cần phải hoàn hảo theo nghĩa kỹ thuật khắt khe để chạm đến trái tim người xem. Đôi khi, một nét cọ chưa hoàn chỉnh, một vệt màu táo bạo, hay một bố cục không cân đối lại truyền tải được cảm xúc sâu sắc hơn bất kỳ bức tranh trơn láng nào.

Tác phẩm “Phố” – Claude Monet

Xem thêm: Các trường phái hội họa trên thế giới

Những bức tranh trường phái Ấn Tượng nổi tiếng nhất mọi thời đại

Trường phái Ấn tượng để lại kho tàng tác phẩm đồ sộ, và trong số đó có những bức tranh đã trở thành biểu tượng của cả nền mỹ thuật thế giới:

“Impression, Soleil Levant” (Ấn Tượng, Mặt Trời Mọc) – Claude Monet, 1872

Đây là bức tranh khai sinh tên gọi cho cả một trào lưu. Tác phẩm bị nhà phê bình Louis Leroy châm biếm là chỉ mang lại “ấn tượng” mờ ảo thay vì thể hiện chi tiết rõ ràng, nhưng chính cái tên đó lại trở thành danh hiệu tự hào của cả nhóm. Bức tranh mô tả cảng Le Havre trong buổi bình minh sương mù, với những nét cọ nhanh, tự do và ánh mặt trời cam rực phản chiếu xuống mặt nước.

“Khiêu Vũ Tại Moulin de la Galette” – Pierre-Auguste Renoir, 1876

Đây là bức tranh đầy tham vọng nhất của Renoir, và không có họa sĩ nào trước đó đã tạo ra một tác phẩm mô tả lại một khía cạnh của cuộc sống hàng ngày tầm cỡ đến mức này. Bức tranh ghi lại không khí rộn ràng của một buổi chiều Chủ nhật nơi công viên Montmartre, với ánh sáng lọc qua tán cây và người người tươi cười, nhảy múa.

“Hoa Súng” (Water Lilies) – Claude Monet, loạt tác phẩm 1896 – 1926

Monet dành hơn 30 năm cuối đời để vẽ hơn 250 bức tranh về ao hoa súng trong khu vườn ở Giverny. Tác phẩm “Water Lily Pond” được nhà văn André Masson nhận định như là “Nhà nguyện Sistine” của trường phái Ấn tượng, và bộ tranh hoa súng khổng lồ được trưng bày vĩnh viễn tại bảo tàng Orangerie, Paris.

“Những Người Uống Rượu Absinthe” – Edgar Degas, 1876

Bức tranh này ban đầu bị công chúng phản đối vì miêu tả cảnh tiêu điều của đời sống đô thị, nhưng sau này lại trở nên nổi tiếng và được thế giới công nhận là một kiệt tác bởi sức mạnh tâm lý và chiều sâu nhân văn mà nó chứa đựng.

“Đêm Đầy Sao Trên Sông Rhone” – Vincent van Gogh, 1888

Dù thuộc dòng Hậu Ấn Tượng, bức tranh này vẫn gắn chặt với tinh thần quan sát ánh sáng của trường phái ấn tượng. Van Gogh vẽ bầu trời đêm lấp lánh sao phản chiếu xuống dòng sông, thể hiện rung cảm mãnh liệt mà ông cảm nhận được từ khoảnh khắc tự nhiên thực sự.

“Nhà Ga Saint-Lazare” – Claude Monet, 1877

Bức tranh này là ví dụ điển hình về việc hội hoạ ấn tượng biến những đối tượng công nghiệp, đời thường thành chất liệu nghệ thuật. Monet từng bảo mình không có studio riêng, và thậm chí từng nói:

“Tôi không hiểu sao người ta có thể nhốt mình trong một căn phòng”. Ông đã xin phép nhà ga để đến vẽ trực tiếp khói tàu mỗi ngày trong nhiều tuần liên tiếp.

Bữa Tiệc Trên Thuyền (Luncheon of the Boating Party) – Renoir, 1881

Tác phẩm nổi bật với cách xử lý ánh sáng và bố cục giàu sức sống, khắc họa bạn bè của Renoir đang thư giãn bên sông Seine. Ánh nắng xuyên qua mái hiên, cùng rượu vang, thức ăn và trang phục rực rỡ tạo nên không khí vui tươi, lãng mạn. Đây cũng là một trong những bức tranh thể hiện rõ tinh thần lạc quan của hội họa Ấn tượng.

Đường Phố Paris, Ngày Mưa – Gustave Caillebotte, 1877

Được xem là kiệt tác về đời sống đô thị thế kỷ 19, bức tranh tái hiện một góc Paris gần ga Saint-Lazare. Dù không vẽ trực tiếp hạt mưa, Caillebotte vẫn tạo cảm giác ẩm ướt bằng ánh sáng, bóng đổ và mặt đường phản chiếu. Bố cục mang hơi hướng nhiếp ảnh cùng chiều sâu không gian khiến tác phẩm trở thành dấu ấn đặc biệt của trường phái Ấn tượng.

Cầu Charing Cross (The Charing Cross Bridge) – Claude Monet, 1902

Trong loạt tranh về London, Monet gần như đưa hội họa Ấn tượng đến ngưỡng trừu tượng. Sương mù sông Thames phủ lên cây cầu những gam tím, xanh và cam hòa quyện. Tác phẩm thể hiện triết lý nổi tiếng của Monet: ông không vẽ cây cầu, mà vẽ ánh sáng và khoảnh khắc đang bao trùm nó.

Lời kết

Trường phái Ấn tượng là cuộc cách mạng thầm lặng nhưng triệt để trong lịch sử nghệ thuật. Từ những buổi chiều rong ruổi bên bờ sông Seine, từ những cuộc triển lãm bị chế giễu ở Paris, những hoạ sĩ dũng cảm này đã thay đổi mãi mãi cách chúng ta nhìn thế giới và cảm nhận cái đẹp. Hội hoạ Ấn tượng không dạy bạn cách tô vẽ sự hoàn hảo, mà dạy bạn cách rung động trước ánh sáng đang nhịp thở trong từng khoảnh khắc.

(Nguồn: Tổng hợp)

Hội hoạ ấn tượng vẫn đang sống tiếp qua từng thế hệ người học vẽ ngày nay. Nếu bạn cũng muốn tự mình cầm cọ lên, cảm nhận màu sắc và ánh sáng theo cách các họa sĩ ấn tượng từng theo đuổi, Mỹ Thuật Bụi là nơi phù hợp để bắt đầu. Hãy để lại thông tin qua form bên dưới để được tư vấn lộ trình và đăng ký buổi học thử phù hợp.