Hội họa thế kỷ 19 – Màu sắc và ánh sáng của Trường phái Ấn Tượng

Trường phái ấn tượng là một trong những phong trào nghệ thuật có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử hội hoạ thế giới. Ra đời tại Pháp vào thế kỷ 19, trào lưu này đã phá vỡ hoàn toàn các quy tắc vẽ tranh truyền thống, mở ra một ngôn ngữ thị giác mới mà cho đến ngày nay vẫn còn được yêu mến rộng rãi. Nếu bạn đang tìm hiểu về hội hoạ ấn tượng, về những bức tranh trường phái ấn tượng nổi tiếng, hay muốn hiểu tại sao phong cách này lại định hình lại cả nền mỹ thuật hiện đại, bài viết này sẽ giải đáp toàn diện cho bạn.

Trường phái Ấn Tượng là gì?

Trường phái Ấn Tượng (Impressionism) là phong trào hội hoạ xuất phát từ Pháp cuối thế kỷ 19, trong đó các hoạ sĩ từ chối lối vẽ hàn lâm cứng nhắc để ghi lại cảm nhận tức thời về ánh sáng, màu sắc và không khí của cảnh vật. Thay vì miêu tả chi tiết hoàn hảo như ảnh chụp, hội hoạ ấn tượng chú trọng vào “ấn tượng thị giác” mà một khoảnh khắc cụ thể để lại trong mắt người nhìn.

Các đại diện tiêu biểu của trường phái này bao gồm Claude Monet, Edgar Degas, Auguste Renoir, Camille Pissarro, và Alfred Sisley. Về sau, những cái tên như Vincent van Gogh và Paul Gauguin tiếp bước và phát triển thành Hậu Ấn Tượng (Post-Impressionism), một nhánh mở rộng từ nền tảng mà trường phái ấn tượng đặt ra.

Tác phẩm Đêm đầy sao trên sông Rhone – Van Gogh

Nguồn gốc và lịch sử ra đời của hội họa Ấn Tượng

Ở Pháp vào nửa cuối thế kỷ 19, giới hội hoạ hàn lâm gần như bị kiểm soát bởi những quy tắc quá cứng nhắc. Viện Hàn Lâm Mỹ Thuật Paris quy định rõ ràng chủ đề nào được phép vẽ, màu sắc nào được coi là chuẩn mực, và cách ánh sáng phải được thể hiện ra sao. Một nhóm hoạ sĩ trẻ không chấp nhận điều đó.

Thay vì ngồi trong xưởng vẽ tối tăm, họ mang giá vẽ ra ngoài trời, quan sát ánh nắng thay đổi từng giờ trên mặt sông, trên cánh đồng cỏ, hay len lỏi trong những khu phố nhộn nhịp của Paris. Họ muốn bắt trọn khoảnh khắc sống, không phải tái hiện một câu chuyện lịch sử hay thần thoại xa xôi.

Năm 1874 đánh dấu cột mốc lịch sử quan trọng: một nhóm 30 hoạ sĩ tổ chức triển lãm độc lập tại Paris, hoàn toàn tách khỏi Salon chính thống. Các tác phẩm trưng bày gây ra phản ứng mạnh mẽ, thậm chí có nhà phê bình dùng từ “impression” (ấn tượng) để chế giễu bức tranh “Impression, Soleil Levant” (Ấn Tượng, Mặt Trời Mọc) của Claude Monet. Nhưng nhóm hoạ sĩ này đã chấp nhận cái tên đó và biến nó thành danh hiệu tự hào. Đó là cách trường phái ấn tượng chính thức có tên gọi.

Trường phái ấn tượng – Tác phẩm Phụ nữ Tahitian bên bờ biển

Claude Monet – Người cha của trường phái Ấn Tượng

Claude Monet được xem là linh hồn và người dẫn đầu của trường phái ấn tượng. Ông là hoạ sĩ duy nhất gắn bó trọn vẹn với phong cách này suốt cả cuộc đời, không đổi hướng ngay cả khi bị chế giễu gay gắt trong những năm đầu.

Monet nổi tiếng với kỹ thuật vẽ nhiều phiên bản của cùng một chủ đề ở các thời điểm khác nhau trong ngày để ghi lại sự thay đổi của ánh sáng. Bộ tranh “Nhà Thờ Rouen” và loạt tranh “Hoa Súng” (Nymphéas) là ví dụ điển hình. Ông không vẽ toà nhà, ông vẽ ánh sáng đang thay đổi trên bề mặt đó. Đây chính là tư duy cốt lõi của hội hoạ ấn tượng.

Cuối đời, khi thị lực suy giảm nghiêm trọng do bệnh đục thuỷ tinh thể, Monet vẫn tiếp tục sáng tác. Những bức tranh hoa súng khổng lồ ông để lại tại bảo tàng Orangerie ở Paris đến nay vẫn được coi là đỉnh cao của tranh trường phái ấn tượng.

Xem thêm: Claude Monet (1840 – 1926) – Người cha của hội họa Ấn Tượng

Tranh chân dung Claude Monet

Đặc điểm nhận biết tranh trường phái Ấn Tượng

Khi nhìn vào một bức tranh trường phái ấn tượng, bạn có thể nhận ra ngay qua các đặc điểm sau:

• Nét cọ ngắn và rõ ràng: Hoạ sĩ ấn tượng không trộn màu mịn trên bảng pha. Thay vào đó, họ đặt những nét cọ ngắn, dứt khoát, đôi khi dày và đặc, cạnh nhau trên mặt toan. Từ xa, những nét này hoà trộn trong mắt người xem và tạo cảm giác lung linh, sống động hơn cách pha màu thông thường.
• Ánh sáng là nhân vật chính: Nếu các trường phái cũ chú trọng hình khối và bóng tối theo kiểu điêu khắc, thì hội hoạ ấn tượng đặt ánh sáng lên hàng đầu. Ánh nắng ban mai khác hẳn ánh chiều tà, và Monet hay Renoir đều ghi lại được sự khác biệt đó một cách tinh tế.
• Chủ đề đời thường, không phải thần thánh: Tranh trường phái ấn tượng không vẽ những câu chuyện Kinh Thánh hay anh hùng sử thi. Chủ đề của họ là buổi picnic bên dòng sông, những vũ nữ tập luyện, quán cà phê đông người, cánh đồng hoa anh túc, hay nhà ga xe lửa đầy khói. Cảnh đẹp của cuộc sống hiện thực được nâng lên thành nghệ thuật.
• Màu sắc sáng và thuần khiết: Màu đen gần như biến mất khỏi bảng màu của các hoạ sĩ ấn tượng. Bóng tối được thể hiện bằng màu bổ sung (complementary colors), ví dụ: bóng của màu vàng là màu tím, không phải màu nâu hay đen.
• Vẽ ngoài trời (en plein air): Hầu hết các tác phẩm hội hoạ ấn tượng được vẽ trực tiếp ngoài trời, chứ không phải phác thảo rồi về xưởng hoàn thiện. Điều này tạo ra sự tươi mới, bột phát và sống động mà tranh vẽ trong xưởng kín khó đạt được.

Camille trước cảnh sông nước Bennecourt – Claude Monet

Các họa sĩ tiêu biểu của trường phái Ấn Tượng

• Claude Monet là người đặt nền móng và được gọi là cha đẻ của trường phái ấn tượng. Ông nổi tiếng với loạt tranh Hoa Súng, Nhà Thờ Rouen và Impression, Soleil Levant.
• Edgar Degas chuyên vẽ vũ nữ balê, trường đua ngựa và những góc nhìn bất ngờ, gần gũi với phong cách nhiếp ảnh đương đại. Ông ít vẽ ngoài trời hơn các hoạ sĩ cùng nhóm nhưng vẫn được xem là thành viên cốt lõi.
• Auguste Renoir nổi tiếng với những bức tranh rạng rỡ về phụ nữ, trẻ em và cuộc sống xã hội đầy màu sắc ấm áp. Tranh của ông toát lên cảm giác vui vẻ và lạc quan hiếm có.
• Camille Pissarro là người duy nhất tham gia đủ cả tám cuộc triển lãm ấn tượng và được xem là “người cha ôn hoà” của nhóm, luôn ủng hộ và kết nối các thành viên.
• Vincent van Gogh và Paul Gauguin thuộc thế hệ tiếp theo, chịu ảnh hưởng mạnh từ trường phái ấn tượng nhưng đi xa hơn về cảm xúc và biểu tượng, hình thành nên Hậu Ấn Tượng.

Loạt tranh Nhà ga Saint-Lazare (hay Gare Saint-Lazare) được danh họa Claude Monet sáng tác vào năm 1877

Sự khác biệt giữa trường hái Ấn Tượng và Hậu Ấn Tượng

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm này khi xem tranh. Điểm cốt lõi để phân biệt:

Hội hoạ ấn tượng tập trung vào việc ghi lại ánh sáng và cảm nhận tức thời từ thế giới bên ngoài. Câu hỏi của hoạ sĩ ấn tượng là: “Tôi thấy gì ở khoảnh khắc này?”

Hậu Ấn Tượng, tiêu biểu qua Van Gogh, Gauguin và Cézanne, không chỉ muốn ghi lại thực tế mà còn muốn bộc lộ cảm xúc, ý nghĩa hoặc cấu trúc bên trong sự vật. Câu hỏi của họ là: “Tôi cảm thấy gì về điều này, và nó có ý nghĩa gì sâu xa hơn?”

Vì vậy, “Đêm Đầy Sao” của Van Gogh hay “Phụ Nữ Tahitian” của Gauguin là tranh Hậu Ấn Tượng, không phải tranh trường phái ấn tượng thuần tuý, dù hình thức bên ngoài có nhiều điểm tương đồng.

Bức tranh đêm đầy sao (La Nuit étoilée) – Vincent van Gogh

Ảnh hưởng của trường phái Ấn Tượng đối với mỹ thuật hiện đại

Trường phái ấn tượng không chỉ tồn tại trong khoảng vài chục năm cuối thế kỷ 19. Di sản của nó thấm sâu vào toàn bộ nghệ thuật thị giác thế kỷ 20 và 21. Nó là bước đệm trực tiếp cho các phong trào như Biểu Hiện (Expressionism), Trừu Tượng (Abstract Art), và cả thiết kế đồ hoạ hiện đại.

Quan trọng hơn, hội hoạ ấn tượng dạy cho cả thế giới một điều: nghệ thuật không cần phải hoàn hảo theo nghĩa kỹ thuật để chạm đến trái tim người xem. Đôi khi, một nét cọ chưa hoàn chỉnh, một vệt màu táo bạo, hay một bố cục không cân đối lại truyền tải được cảm xúc sâu sắc hơn bất kỳ bức tranh hoàn hảo nào.

Tác phẩm “Phố” – Claude Monet

Xem thêm: Các trường phái hội họa trên thế giới

Những bức tranh trường phái Ấn Tượng nổi tiếng nhất mọi thời đại

Trường phái ấn tượng để lại kho tàng tác phẩm đồ sộ, và trong số đó có những bức tranh đã trở thành biểu tượng của cả nền mỹ thuật thế giới. Dưới đây là những tác phẩm tiêu biểu nhất mà bất kỳ người yêu nghệ thuật nào cũng cần biết.

“Impression, Soleil Levant” (Ấn Tượng, Mặt Trời Mọc) – Claude Monet, 1872

 Đây là bức tranh khai sinh tên gọi cho cả một trào lưu. Tác phẩm bị nhà phê bình Louis Leroy châm biếm là chỉ mang lại “ấn tượng” mờ ảo thay vì thể hiện chi tiết rõ ràng, nhưng chính cái tên đó lại trở thành danh hiệu tự hào của cả nhóm. Bức tranh mô tả cảng Le Havre trong buổi bình minh sương mù, với những nét cọ nhanh, tự do và ánh mặt trời cam rực phản chiếu xuống mặt nước.

“Khiêu Vũ Tại Moulin de la Galette” – Pierre-Auguste Renoir, 1876

Đây là bức tranh đầy tham vọng nhất của Renoir, và không có họa sĩ nào trước đó đã tạo ra một tác phẩm mô tả lại một khía cạnh của cuộc sống hàng ngày tầm cỡ đến mức này. Bức tranh ghi lại không khí rộn ràng của một buổi chiều Chủ nhật nơi công viên Montmartre, với ánh sáng lọc qua tán cây và người người tươi cười, nhảy múa.

“Hoa Súng” (Water Lilies) – Claude Monet, loạt tác phẩm 1896 – 1926

Monet dành hơn 30 năm cuối đời để vẽ hơn 250 bức tranh về ao hoa súng trong khu vườn ở Giverny. Tác phẩm “Water Lily Pond” được nhà văn André Masson nhận định như là “Nhà nguyện Sistine” của trường phái Ấn tượng, và bộ tranh hoa súng khổng lồ được trưng bày vĩnh viễn tại bảo tàng Orangerie, Paris.

“Những Người Uống Rượu Absinthe” – Edgar Degas, 1876

Bức tranh này ban đầu bị công chúng phản đối vì miêu tả cảnh tiêu điều của đời sống đô thị, nhưng sau này lại trở nên nổi tiếng và được thế giới công nhận là một kiệt tác bởi sức mạnh tâm lý và chiều sâu nhân văn mà nó chứa đựng.

“Đêm Đầy Sao Trên Sông Rhone” – Vincent van Gogh, 1888

Dù thuộc dòng Hậu Ấn Tượng, bức tranh này vẫn gắn chặt với tinh thần quan sát ánh sáng của trường phái ấn tượng. Van Gogh vẽ bầu trời đêm lấp lánh sao phản chiếu xuống dòng sông, thể hiện rung cảm mãnh liệt mà ông cảm nhận được từ khoảnh khắc tự nhiên thực sự.

“Nhà Ga Saint-Lazare” – Claude Monet, 1877

Bức tranh này là ví dụ điển hình về việc hội hoạ ấn tượng biến những đối tượng công nghiệp, đời thường thành chất liệu nghệ thuật. Monet từng bảo mình không có studio riêng, và thậm chí từng nói:

“Tôi không hiểu sao người ta có thể nhốt mình trong một căn phòng”. Ông đã xin phép nhà ga để đến vẽ trực tiếp khói tàu mỗi ngày trong nhiều tuần liên tiếp.

Bữa Tiệc Trên Thuyền (Luncheon of the Boating Party) – Renoir, 1881

Tác phẩm nổi bật với cách xử lý ánh sáng và bố cục giàu sức sống, khắc họa bạn bè của Renoir đang thư giãn bên sông Seine. Ánh nắng xuyên qua mái hiên, cùng rượu vang, thức ăn và trang phục rực rỡ tạo nên không khí vui tươi, lãng mạn. Đây cũng là một trong những bức tranh thể hiện rõ tinh thần lạc quan của hội họa Ấn tượng.

Đường Phố Paris, Ngày Mưa – Gustave Caillebotte, 1877

Được xem là kiệt tác về đời sống đô thị thế kỷ 19, bức tranh tái hiện một góc Paris gần ga Saint-Lazare. Dù không vẽ trực tiếp hạt mưa, Caillebotte vẫn tạo cảm giác ẩm ướt bằng ánh sáng, bóng đổ và mặt đường phản chiếu. Bố cục mang hơi hướng nhiếp ảnh cùng chiều sâu không gian khiến tác phẩm trở thành dấu ấn đặc biệt của trường phái Ấn tượng.

Cầu Charing Cross (The Charing Cross Bridge) – Claude Monet, 1902

Trong loạt tranh về London, Monet gần như đưa hội họa Ấn tượng đến ngưỡng trừu tượng. Sương mù sông Thames phủ lên cây cầu những gam tím, xanh và cam hòa quyện. Tác phẩm thể hiện triết lý nổi tiếng của Monet: ông không vẽ cây cầu, mà vẽ ánh sáng và khoảnh khắc đang bao trùm nó.

Lời kết

Trường phái ấn tượng là cuộc cách mạng thầm lặng nhưng triệt để trong lịch sử nghệ thuật. Từ những buổi chiều vẽ ngoài trời bên bờ sông Seine, từ những cuộc triển lãm bị chế giễu ở Paris, những hoạ sĩ dũng cảm này đã thay đổi mãi mãi cách chúng ta nhìn thế giới và cảm nhận cái đẹp. Hội hoạ ấn tượng không dạy bạn thấy sự hoàn hảo, mà dạy bạn thấy ánh sáng đang sống trong từng khoảnh khắc.

(Nguồn: Tổng hợp)

Hội hoạ ấn tượng vẫn đang sống tiếp qua từng thế hệ người học vẽ ngày nay. Nếu bạn cũng muốn tự mình cầm cọ lên, cảm nhận màu sắc và ánh sáng theo cách các họa sĩ ấn tượng từng theo đuổi, Mỹ Thuật Bụi là nơi phù hợp để bắt đầu. Hãy để lại thông tin qua form bên dưới để được tư vấn lộ trình và đăng ký buổi học thử phù hợp.