Tranh giấy dó – Nét đẹp truyền thống của nghệ thuật dân gian Việt Nam

Giữa những dòng tranh hiện đại, tranh giấy dó vẫn giữ sức hút riêng nhờ vẻ mộc mạc và giá trị truyền thống. Từ tranh Đông Hồ, thư pháp đến tranh thờ, chất liệu giấy dó không chỉ tạo nên nét đẹp đặc trưng mà còn nổi tiếng với độ bền, khả năng lưu giữ màu sắc theo thời gian. Qua bài viết này, Mỹ thuật Bụi sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về tranh giấy dó và những giá trị đặc biệt mà chất liệu truyền thống này mang lại.

Tranh giấy dó là gì?

Tranh giấy dó là tranh được vẽ, in hoặc khắc trên nền giấy dó, một loại giấy làm thủ công từ vỏ cây dó, loại cây thân gỗ nhỏ mọc phổ biến ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Điểm khiến giấy dó khác hẳn giấy công nghiệp thông thường nằm ở quy trình chế tác. Vỏ cây trải qua hàng chục công đoạn xử lý hoàn toàn bằng tay, từ ngâm, nấu đến giã nhuyễn và xeo thành từng lớp mỏng, không có sự can thiệp của hóa chất công nghiệp trong toàn bộ quá trình.

Chính vì được tạo ra theo cách này, giấy dó sở hữu một tập hợp đặc tính hiếm loại giấy nào có được cùng lúc. Giấy dai nhưng nhẹ, có kết cấu xốp giúp thấm màu tốt mà không bị nhòe, và gần như không chứa axit trong thành phần nên hạn chế được tình trạng ố vàng hay giòn gãy theo thời gian. Nhiều tài liệu ghi nhận một tờ giấy dó có thể tồn tại vài trăm năm nếu được bảo quản đúng cách, đây cũng là lý do loại giấy này từng được dùng để lưu giữ sắc phong, kinh sách và các tài liệu cổ, bên cạnh vai trò làm nền cho tranh dân gian.

Nguồn gốc ra đời tranh giấy dó

Nghề làm giấy dó tại Việt Nam gắn liền với các làng nghề vùng Kinh Bắc và Thăng Long xưa. Làng Bưởi, Yên Thái, Đống Cao thuộc Bắc Ninh từng là trung tâm sản xuất giấy dó phục vụ việc in tranh, viết thư pháp và chép kinh sách trong nhiều thế kỷ.

Kỹ thuật làm giấy tại Việt Nam ban đầu có chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa, nhưng qua quá trình phát triển, người thợ Việt đã điều chỉnh nguyên liệu và quy trình để phù hợp với khí hậu nóng ẩm trong nước, cho ra loại giấy bền hơn và ít bị mối mọt hơn so với nhiều loại giấy nhập khẩu cùng thời.

Nhờ vậy giấy dó dần trở thành chất liệu chủ đạo của các dòng tranh dân gian nổi tiếng, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc lưu trữ tư liệu lịch sử của dân tộc. Nhiều sắc phong, gia phả và văn bản Hán Nôm còn tồn tại đến ngày nay phần lớn được viết trên nền giấy dó.

Trong quá trình phát triển của các làng nghề này, người thợ dần nhận ra nếu chỉ dùng giấy dó thô để in tranh, màu sắc sẽ không thể bền và sáng như mong muốn. Từ đó một kỹ thuật xử lý bề mặt riêng ra đời, tạo nên loại giấy mà ngày nay quen gọi là giấy điệp.

Giấy dó và giấy điệp khác nhau thế nào?

Lưu ý: Không phải mọi loại giấy dó đều là giấy điệp. Giấy điệp thực chất là giấy dó được phủ thêm lớp điệp, vì vậy việc sử dụng hay không sử dụng lớp điệp sẽ tùy thuộc vào từng dòng tranh dân gian và mục đích sử dụng của người làm tranh.

Ba dòng tranh dân gian tiêu biểu dùng giấy dó

Tranh Đông Hồ, dòng tranh điệp

Tranh Đông Hồ gắn bó mật thiết với giấy điệp hơn cả, nên còn được gọi là tranh điệp. Sau khi giấy dó được quét lớp bột điệp, nghệ nhân dùng bản khắc gỗ in từng lớp màu lên bề mặt giấy. Nhờ lớp điệp, tranh Đông Hồ có độ óng ánh nhẹ dưới ánh sáng, màu sắc bám chắc và bền theo thời gian.

Chủ đề của tranh Đông Hồ khá đa dạng, từ các bức mang tính chúc tụng như Vinh hoa, Phú quý, Lợn đàn, Gà trống, đến những cảnh sinh hoạt đời thường. Dòng tranh này thường được treo vào dịp Tết cổ truyền với mong muốn cầu may mắn, sung túc cho gia đình.

Tranh Hàng Trống, dòng tranh trắng

Khác với tranh Đông Hồ dùng kỹ thuật in khắc gỗ hoàn toàn, tranh Hàng Trống kết hợp giữa in nét đen bằng bản khắc và tô màu bằng tay, tạo ra những mảng màu chuyển sắc tinh tế mà kỹ thuật in thuần túy khó đạt được. Giấy nền của tranh Hàng Trống thường là giấy dó thường, không quét điệp, vì vậy dòng tranh này còn được gọi là tranh trắng.

Chủ đề tranh Hàng Trống thiên về tín ngưỡng và đời sống đô thị, với các bức vẽ thần linh, tứ phủ, cảnh sinh hoạt phố cổ Hà Nội xưa. Màu sắc trong tranh Hàng Trống thường rực rỡ và có chiều sâu hơn so với tranh Đông Hồ.

Tranh Kim Hoàng, dòng tranh đỏ

Tranh Kim Hoàng có xuất xứ từ làng Kim Hoàng, điểm khác biệt lớn của dòng tranh này là không dùng giấy điệp mà dùng giấy dó nhuộm màu đỏ, gọi là giấy hồng điều, hoặc nhuộm màu vàng làm nền. Vì đặc điểm này, tranh Kim Hoàng được gọi bằng cái tên dân dã là tranh đỏ.

Nét vẽ trong tranh Kim Hoàng mang tính hình tượng hóa cao, đường nét mộc mạc nhưng có duyên. Các chủ đề quen thuộc gồm thần kê, lợn, cây cối, thường được treo dịp Tết với ý nghĩa cầu mong may mắn và no đủ.

Bảng so sánh ba dòng tranh:

Cùng gọi là giấy dó nhưng mỗi dòng tranh lại chọn một loại giấy nền khác nhau tùy theo hiệu ứng mong muốn. Điều này cho thấy bản thân giấy dó không phải một chất liệu đồng nhất, mà còn được phân chia thành nhiều loại dựa trên nguyên liệu và độ dày. 

Phân loại giấy dó theo chất liệu và độ dày

Không phải tờ giấy dó nào cũng giống nhau, sự khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến việc giấy phù hợp với mục đích sử dụng nào.

Về thành phần nguyên liệu, khác biệt giữa giấy dó nguyên chất và giấy dó pha nằm ở việc người thợ có trộn thêm chất độn hay không:

• Giấy dó nguyên chất: Chỉ dùng vỏ cây dó, không pha tạp, giữ được độ mềm mại và bông mịn tự nhiên, nên thường được chọn cho tranh cao cấp và thư pháp, những sản phẩm cần bề mặt tinh tế để mực và màu bám đều.
• Giấy dó pha: Có trộn thêm rơm rạ vào bột giấy để tiết giảm chi phí, cho ra bề mặt thô cứng và dày hơn hẳn, phù hợp hơn với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ không đòi hỏi độ tinh xảo cao.

Về độ dày, việc phân cấp bóc 2 hay bóc 4 phản ánh số lớp giấy mỏng được chập lại với nhau trong quá trình xeo giấy. Chập càng nhiều lớp, tờ giấy càng dày và chắc, nhưng cũng nặng và cứng hơn:

• Giấy bóc 2: Thường được ưu tiên cho những bức tranh khổ nhỏ, cần sự nhẹ nhàng và dễ thao tác.
• Giấy bóc 4: Phù hợp hơn với tranh khổ lớn hoặc những tác phẩm cần độ bền cao để treo lâu dài.
• Trên thị trường vẫn có các cấp từ bóc 1 đến bóc 10, nhưng hai mức bóc 2 và bóc 4 vẫn phổ biến hơn cả vì cân bằng tốt giữa độ bền và sự tiện dụng.

Khi tìm mua hoặc tra cứu tài liệu, cũng nên phân biệt giấy dó với:

• Giấy dướng: Một loại giấy thủ công khác dễ bị nhầm vì tên gọi gần giống nhau. Giấy dướng làm từ vỏ cây dướng, có kết cấu cứng và dày hơn giấy dó khá nhiều, phù hợp với các sản phẩm cần độ bền cơ học cao hơn là dùng để vẽ tranh mỏng nhẹ.
• Ngoài giấy dó và giấy dướng, một số tài liệu về giấy thủ công còn nhắc đến các biến thể ít phổ biến hơn như giấy phương, giấy trúc hay giấy sắc, mỗi loại từng gắn với một mục đích sử dụng riêng trong lịch sử.

Quy trình tạo nên một bức tranh giấy dó

Để có một bức tranh giấy dó hoàn chỉnh, quá trình bắt đầu từ việc làm ra tờ giấy dó, sau đó mới đến công đoạn in hoặc vẽ.

• Ở khâu làm giấy: Vỏ cây dó sau khi thu hoạch được ngâm nước, nấu với nước vôi trong nhiều giờ để tách xơ và loại bỏ nhựa cây. Vỏ đã nấu chín được giã nhuyễn thành bột, hòa với nước sạch rồi dùng khuôn tre xeo thành từng lớp mỏng đều. Sau khi ép để loại bỏ nước, giấy được phơi khô hoàn toàn dưới ánh nắng tự nhiên trước khi chuyển sang tay nghệ nhân.
• Quét điệp (Tùy dòng tranh): Nếu là tranh cần giấy điệp như tranh Đông Hồ, nghệ nhân sẽ quét thêm một lớp bột vỏ sò trộn hồ nếp lên bề mặt giấy dó, dùng chổi lá thông để lớp điệp phủ đều rồi phơi khô lần nữa.
• Công đoạn tạo hình: Tùy theo dòng tranh mà nghệ nhân sử dụng bản khắc gỗ để in, kết hợp tô màu tay, hoặc vẽ trực tiếp. Màu sắc dùng trong tranh dân gian đều có nguồn gốc tự nhiên, chẳng hạn màu đỏ từ sỏi son, màu đen từ than tre, màu vàng từ hoa hòe, màu trắng từ bột điệp. Mỗi lớp màu sau khi in hoặc vẽ đều cần được phơi khô trước khi tiếp tục lớp tiếp theo, đảm bảo màu bám chắc và không lem sang các chi tiết khác.

Điểm chung trong toàn bộ quy trình là thao tác cần dứt khoát, hạn chế dùng quá nhiều nước hoặc màu đậm cùng lúc, vì giấy dó rất dễ bị hỏng bề mặt nếu thao tác không chuẩn xác.

Một bức tranh giấy dó khi hoàn thiện vẫn còn khá mỏng manh, và bước tiếp theo, cách xử lý và trưng bày, cũng quan trọng không kém phần vẽ hay in.

Cách bồi và xử lý tranh giấy dó

Khác với nhiều loại tranh khác thường được bồi lên bìa cứng hoặc vải để tăng độ cứng cáp, tranh giấy dó nguyên bản thường không bồi biểu. Lý do nằm ở chính đặc tính của giấy dó, khi bồi bằng hồ dán, giấy dễ bị mốc do hồ hút ẩm, đồng thời lớp hồ cũng làm giấy mất đi độ trong tự nhiên vốn có.

Cách xử lý phổ biến và được khuyến khích hơn là đặt trực tiếp tờ tranh giấy dó lên một nền giấy trắng, cố định nhẹ ở hai góc trên. Cách làm này giữ được độ trong của giấy, tránh tình trạng bị bì mặt như khi bồi, đồng thời vẫn tạo được bề mặt phẳng phiu để đóng khung trưng bày.

Trường hợp tranh bị nhàu trong quá trình vận chuyển hoặc cất giữ, có thể xử lý bằng các cách:

• Tranh bị gập nhàu: Đặt một tờ giấy mỏng (như giấy báo) lên trên bề mặt tranh, sau đó dùng bàn là ở nhiệt độ trung bình, là nhẹ vài lượt cho đến khi tranh phẳng trở lại.
• Với những vết nhàu nhẹ hơn: Chỉ cần kẹp tranh giữa hai tấm bảng phẳng và đặt vật nặng đè lên trong vài ngày cũng có thể giúp giấy trở về trạng thái ban đầu.

Bồi tranh đúng cách chỉ giải quyết được phần bề mặt, còn để tranh giữ được vẻ đẹp lâu dài, môi trường trưng bày và cách chăm sóc hàng ngày mới là yếu tố quyết định.

Cách bảo quản tranh giấy dó

Giấy dó tuy có độ bền tự nhiên cao nhưng vẫn cần được chăm sóc đúng cách để giữ nguyên màu sắc và chất liệu theo thời gian.

• Ánh sáng: Tránh treo tranh ở nơi có ánh nắng trực tiếp chiếu vào, vì tia UV có thể làm phai màu tự nhiên trên tranh. Ánh sáng dịu nhẹ hoặc ánh đèn vàng là lựa chọn phù hợp hơn cho không gian trưng bày.
• Độ ẩm: Duy trì môi trường có độ ẩm khoảng 50 đến 60%, tránh đặt tranh gần cửa sổ, nhà bếp hoặc những khu vực dễ ẩm thấp, vì độ ẩm cao là nguyên nhân chính khiến giấy dó bị mốc hoặc cong vênh.
• Khung bảo vệ: Sử dụng khung gỗ kết hợp kính trong suốt giúp hạn chế bụi bẩn và côn trùng tiếp xúc trực tiếp với bề mặt tranh.
• Vệ sinh: Chỉ nên lau phần khung bằng khăn mềm và khô, tuyệt đối không dùng khăn ướt hoặc hóa chất tẩy rửa tiếp xúc trực tiếp lên bề mặt giấy dó, vì có thể làm hỏng cấu trúc xơ giấy và phai màu tranh.

Nếu tuân thủ đúng những nguyên tắc trên, một bức tranh giấy dó hoàn toàn có thể giữ được vẻ đẹp nguyên vẹn qua nhiều thế hệ, đúng như giá trị bền vững mà chất liệu này vốn được biết đến trong suốt chiều dài lịch sử mỹ thuật dân gian Việt Nam.