Trường phái lãng mạn là gì? Họa sĩ và các tác phẩm nổi tiếng

Đầu thế kỷ 19, khi trường phái Tân cổ điển còn đang ngự trị với lý tưởng lý trí và vẻ đẹp toàn mỹ, một cuộc nổi loạn thầm lặng đã bắt đầu trong giới hội họa châu Âu. Trường phái lãng mạn xuất hiện, mang theo cảm xúc dạt dào, màu sắc rực rỡ và những đề tài chưa từng có tiền lệ. Các tác phẩm trải dài từ bi kịch đắm tàu đến cảnh chiến trận phương Đông đầy mê hoặc.

Trường phái lãng mạn là gì?

Theo dòng nghệ thuật ngày nay, từ “Lãng mạn” gợi ra thuộc tính sân khấu và trường phái tình cảm lý tưởng. Tuy nhiên, nguyên nghĩa của nó còn kết hợp nhiều mặt khác nhau hơn thế.

Để hiểu trọn vẹn trường phái này, trước hết cần nhìn lại đối thủ mà nó phải đối đầu và vượt qua là trường phái Tân cổ điển (Neo-Classicism). Đây vốn là xu hướng triết lý phổ thông trong giới văn nghệ sĩ giữa thế kỷ 18.

• Tại Anh: Hình thức biểu lộ của Tân cổ điển có phần khác biệt, bộc lộ rõ trong các họa phẩm của Reynolds và những người đi theo ông.
• Tại Ý: Trường phái này trở nên đặc biệt quan trọng. La Mã trở thành trung tâm tư tưởng Tân cổ điển của thế giới, hấp dẫn đến mức nhiều người lầm tưởng đó mới thật là quê hương của nó (như nhận định của họa sĩ Anton Mengs).
• Tại Pháp: Tân cổ điển thực sự trở thành một hệ thống chặt chẽ vào cuối thế kỷ 18, gắn liền với tên tuổi Jacques-Louis David và người kế thừa Ingres. Họ là những họa sĩ đề cao lý trí, trật tự và vẻ đẹp toàn mỹ theo chuẩn mực cổ điển Hy Lạp – La Mã.

Trong khi Tân cổ điển liên kết với nền văn hóa cổ điển, phái Lãng mạn lại tiếp sức cho tinh thần thời hiện đại. Họ chấp nhận tính chất “bất quy tắc” từ mặt hoang sơ đến bản năng con người, bao trùm từ cái xấu lẫn cái đẹp. Khuynh hướng mới này hoàn toàn không tương hợp với giáo điều Tân cổ điển vốn chỉ truy tầm cái đẹp trong đời sống.

Bối cảnh xã hội cũng góp phần thúc đẩy sự chuyển dịch này. Cuộc cách mạng dân quyền tại Pháp nổ ra dữ dội, làm thay đổi trật tự xã hội đương thời đến tận rễ.

Lý tưởng lớn lao của Tân cổ điển bỗng xem ra xa lạ với thực tế và sự khó nhọc gia tăng trong xã hội đề cao kỹ nghệ hóa. Từ đó, trường phái Lãng mạn chủ trương quan điểm tiếp cận và cảm nhận trực tiếp trước cuộc sống hiện đại.

Pháp trở thành quê hương của các nhà cải cách tiên phong cho trường phái này, với hai họa sĩ tài năng Théodore Géricault và Eugène Delacroix. Nếu Ingres là bóng dáng vĩ đại của phái Tân cổ điển, thì hai bậc thầy này đại diện cho phái Lãng mạn, nghệ thuật của họ đối kháng hẳn với tư duy cũ.

Xét kỹ, Tân cổ điển chủ về sự điều khiển, tạo tác dáng vẻ toàn mỹ để làm nảy ra ý nghĩa nội tâm. Ngược lại, trường phái Lãng mạn nghiêng về diễn tả tình cảm bằng màu sắc gây cảm xúc dạt dào, tự do tả cử chỉ, tự do lựa chọn đề tài và cảm xúc mới lạ. Trong cuộc tranh hùng giữa hai trường phái, Lãng mạn đã chiếm ưu thế.

Họa sĩ và tác phẩm tiêu biểu của trường phái lãng mạn

Danh họa Théodore Géricault

Thông tin họa sĩ: Théodore Géricault (1791-1824) là gương mặt tiên phong đưa trường phái Lãng mạn lên vị thế thống trị tại Pháp. Cuộc đời ông tuy ngắn ngủi nhưng đầy ý nghĩa. Ông truy tìm thực chất cuộc đời bằng niềm đam mê cháy bỏng. Bất mãn với sự tiếp đón nhạt nhẽo ở Paris ở thời điểm đó, Géricault đem tác phẩm sang Anh. Tại đây, ông được họa sĩ Constable hoan nghênh và thông cảm sâu sắc.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Chiếc bè Medusa (1818 – 1819): Khổ 491x716cm. Tranh dựa trên một bi kịch có thật kể về tàu hải quân Pháp La Méduse bị đắm trên đường tới Tây Phi vào năm 1816. Thuyền trưởng và thuyền phó chiếm lấy thuyền cứu hộ, bỏ mặc chiếc bè kết tạm cho khoảng 150 hành khách và thủy thủ đoàn. Chiếc bè lênh đênh suốt 13 ngày trên biển Đại Tây Dương trong cảnh đói khát cùng cực. Khi được cứu, chỉ còn khoảng 15 người sống sót. Géricault chọn đề tài gây cấn này và dàn trải trên khung vải cỡ đại, trái hẳn với quy ước nghệ thuật truyền thống. Tác phẩm nhằm phê bình chính phủ thiếu trách nhiệm khi bổ nhiệm người cầm đầu con tàu thiếu nhân tính, mặc kệ người sống chết chỉ lo cho mình. Bức họa được hội nghệ sĩ miễn cưỡng trao Huy chương vàng ở Paris Salon năm 1819 chỉ để tránh sự tranh luận. Trên cái bè chật chội, người xem thấy các nạn nhân vô phương né tránh tai họa kinh khủng trước mắt, mang lại cảm giác ngột ngạt như dí thẳng vào mắt khán giả.

• Bà già mê cờ bạc (1822): Khổ 63x77cm. Khuôn mặt bi thảm của bà già ám ảnh và âm hưởng trong trí họa sĩ. Ông không xem dáng vẻ thiểu não kia là đối tượng đau khổ, mà tìm được từ đó một cảm xúc mạnh mẽ. Tác phẩm truyền tải thông điệp mách bảo rằng biết đâu có ngày tình cảnh của chính người xem cũng sẽ không sáng sủa gì hơn.

Danh họa Eugène Delacroix

Thông tin họa sĩ: Trong khi Géricault luôn bị ám ảnh trước cái chết và bệnh hoạn, tính cách lãng mạn của Eugène Delacroix (1798-1863) lại tràn đầy sức sống. Năm 1824, sau cái chết của Géricault, Delacroix được xem là người tiên phong dẫn đầu phong trào Lãng mạn.

Delacroix học kiến thức mỹ thuật Cổ điển từ Pierre-Narcisse Guérin, ban đầu sinh hoạt như một sinh viên Tân cổ điển. Dù bị các salon phê bình, ông vẫn không nản chí mà tìm cách phát huy tính chất độc đáo, sinh động theo chiều hướng của Rubens. Ông nổi danh là một nghệ sĩ dùng màu sắc rất linh hoạt. Danh họa từng để lại câu nói đi vào lịch sử: “Nghệ thuật phải vượt thời gian, hòa đồng vào giá trị vĩnh hằng của xưa và nay”.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Cô gái mồ côi bên nghĩa trang (1824): Khổ 66x54cm. Ông tả mắt em bé không rớm lệ hay rụt rè, mà sinh động, cảnh báo lúc cận kề cái chết. Khóe môi em trễ xuống, áo xệ trên vai, em nhìn ra từ nghĩa trang như đang cầu cứu. Dù tròng mắt ánh lên sợ hãi nhưng cơ thể vẫn toát lên vẻ khỏe mạnh bình thường.

• Cái chết của Sardanapalus (1827): Khổ 496x391cm. Đây là nơi Delacroix biểu diễn tài hoa khi tả cái chết của vua Assyria độc tài Sardanapalus. Cảnh tượng nữ nô lệ bị đối xử tàn bạo khiến người xem kinh hoàng.

• Quân Ả Rập giao tranh trên núi (1863): Khổ 75x92cm. Tác phẩm ra đời sau thời gian Delacroix sinh hoạt ở Tangiers và Morocco, nơi ông đắm mình vào thế giới lãng mạn phương Đông. Bức tranh sôi động, đầy bạo lực, cuốn theo một cơn lốc sắc màu pha trộn trí tưởng tượng với hình ảnh chiến binh mà ông từng chứng kiến.

Danh họa J.M.W. Turner

Thông tin họa sĩ: Joseph Mallord William Turner (1775-1851) là một trường hợp đặc biệt trong nhánh phong cảnh của Lãng mạn. Thuở ban đầu, họa phẩm của Turner chủ về màu sẫm tối. Đến khoảng giữa sự nghiệp, ánh sáng lại hấp dẫn ông, và ông xem ánh sáng là yếu tố quý báu trong tranh.

Ông kết bạn với một nhóm họa sĩ vẽ màu nước ở Anh, cùng nhau phát huy “không khí” cũng như địa hình trong tranh. Hình thức nghệ thuật mới mẻ này được họ gọi là “Ngoạn mục”. Từ năm 1819, ông có cơ hội du lịch sang Ý, đặc biệt là thăm Venice nhiều lần. Chính tại Venice, ông tìm hiểu cặn kẽ sự vận hành của ánh sáng, đánh dấu giai đoạn chín muồi trong đời sáng tác. Nghệ sĩ cùng thời John Constable từng nhận xét Turner là họa sĩ “vẽ màu như sương khói”.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Mortlake Terrace: Buổi sáng đầu mùa hè (1826): Khổ 122x92cm. Tranh vẽ cảnh tượng bên bờ Mortlake vào buổi chiều đầu mùa hạ. Dòng sông Thames lững lờ xuôi, thuyền tàu ngược xuôi trên sóng nước, hàng cây cao đu đưa trong gió. Cảnh tượng mang nét an bình nhưng không kém phần rộn ràng.

• Snow Storm: Tàu hơi nước ngoài cửa cảng (1842): Khổ 122x91cm. Bức tranh cho thấy kỹ thuật điêu luyện của ông qua một cảnh sóng gió cuồng điên. Nó khiến người xem cảm nhận sâu xa trận bão tuyết giá quay cuồng, thịnh nộ.

• Mặt trời Venice ra khơi (1843): Khổ 94x62cm. Tác phẩm thể hiện cách Turner pha và vờn màu như sương mờ. Cảnh vật kết tụ thành hình dạng tàu thuyền và ngọn tháp nhà thờ xa tít tắp, mang đến cảm giác vui thú, ngây ngất lạ lùng.

• Một số tác phẩm khác:

Danh họa John Constable

Thông tin họa sĩ: John Constable (1776-1837) nổi trội với sự bình dị, mộc mạc nên thường về miền quê Suffolk, thừa hưởng chất thơ thiên nhiên từ Gainsborough. Sau khi vợ mất sớm, nỗi đau để lại dấu ấn sâu đậm trong tranh. Không như Turner luôn rực rỡ mặt trời, tranh Constable toát ra một nỗi buồn man mác. Ông gửi gắm niềm an ủi vào thiên nhiên như một viễn ảnh Thiên Đường đã mất.

Năm 1825, khi Delacroix đến Anh quốc, ông khám phá phong cảnh họa của Constable và khâm phục phong cách mới lạ. Constable đã vượt ngoài lề lối “chính quy”, gạt bỏ quy ước tạo chiều sâu và luật hòa hợp màu sắc trong tranh cổ điển. Chính từ Constable, phong cảnh đã trở thành chủ đề chính của hội họa chứ không còn là loại “hậu cảnh” làm nền cho tranh nhân vật. Tư tưởng Duy nhiên (Naturalism) từ đó truyền sang thế hệ Hiện thực (Realism) của Courbet và phát huy rực rỡ ở thế hệ Ấn tượng (Impressionism).

Xem thêm: Trường phái Hậu Ấn tượng và bước chuyển sang mỹ thuật hiện đại

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Công viên Wivenhoe Essex (1816): Khổ 102x56cm. Dù ông cố gắng vẽ thật cặn kẽ theo hướng hiện thực, bức tranh vẫn bị xem là sản phẩm của tưởng tượng xuất phát từ lòng nhiệt thành với cảnh vật.

• Ngựa trắng ven sông (1819): Khổ 188x130cm. Bức họa được Delacroix đánh giá không kém phần sống động so với những bản phác họa “tí hon” như cảnh Langham vẽ vào năm 1813.

Danh họa Caspar David Friedrich

Thông tin họa sĩ: Pháp không hẳn là quốc gia đơn độc khai sinh trường phái Lãng mạn. Tại Đức, trường phái này mang nặng tính nghệ thuật bản địa và được họa sĩ Caspar David Friedrich (1774-1840) thể hiện thành công. Ông ca tụng Nhà Sáng Tạo Tự Nhiên bằng vẻ toàn mỹ không lời, không phô trương cái tôi cá nhân trong tác phẩm của mình.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Tu sĩ bên bờ biển (1810): Khổ 170x110cm. Bức tranh dùng đường nét thực táo bạo và đơn giản. Trong tranh có ba mảng lớn dàn trải là Trời, Biển, Đất, với chỉ một người đứng chơ vơ, thầm lặng giữa thiên nhiên. Từ “tu sĩ” trong nguyên gốc Hy Lạp mang nghĩa “một mình”, và Friedrich đã diễn từ này thành nỗi cô đơn cho người xem chia sẻ.

Samuel Palmer và William Blake

Thông tin họa sĩ: Tư tưởng Lãng mạn nảy nở ra hai dạng biểu hiện tương phản. Hướng đầu tiên là hiện thực duy nhiên như Constable, hướng tiếp theo là siêu thực hồn nhiên như Palmer và Blake. Palmer và Blake được hội họa sử coi là khuynh hướng Huyền nhiệm (Mysticism) trong tư tưởng Lãng mạn. Họ vượt thoát cảnh thiên nhiên tả thực để vươn lên cảnh giới siêu nhiên.

Danh sách tác phẩm tiêu biểu:

• Rời nhà thờ buổi chiều (1830) của Samuel Palmer: Khổ 20x30cm. Bức tranh bày tỏ tâm tình cá nhân lãng mạn trong dạng thức tự nhiên vượt ngoài quy ước duy lý của hội họa cổ điển.

• Thánh Job và các ái nữ (1799) của William Blake: Khổ 38x27cm. Tác phẩm biểu hiện nội tâm lãng mạn đặc biệt ở dạng siêu thực hồn nhiên. Trạng thái này được ông gọi trong thơ là “Vô tội, Vô tư”.

Đăng ký 1 buổi học vẽ miễn phí →

Xem thêm: 17 trường phái hội họa nổi tiếng trên thế giới

Giá trị và tầm ảnh hưởng của trường phái lãng mạn

Sự xuất hiện của trường phái lãng mạn không chỉ phá vỡ những quy tắc hàn lâm đương thời mà còn để lại nhiều giá trị sâu sắc, định hình mạnh mẽ dòng chảy mỹ thuật phương Tây trong các giai đoạn tiếp theo.

Giá trị nghệ thuật và tư tưởng

• Giải phóng cảm xúc con người: Trường phái này đưa hội họa thoát khỏi sự kiểm soát của lý trí và những chuẩn mực khô khan. Cảm xúc, từ sự hân hoan đến nỗi sợ hãi hay cô đơn, đều được trân trọng và trở thành chất liệu sáng tác.
• Biến nghệ thuật thành tiếng nói thời đại: Thông qua những tác phẩm mang tính thời sự, hội họa không chỉ dùng để trang trí hay ca ngợi thần thoại. Nó trở thành công cụ phản ánh thực trạng xã hội và thể hiện sự đồng cảm với con người.
• Đưa thiên nhiên trở thành chủ thể độc lập: Phong cảnh thoát khỏi vai trò làm phông nền phụ trợ. Thiên nhiên trong tranh lãng mạn mang đầy sức sống, có nhịp thở và chứa đựng tâm tư của người nghệ sĩ.

Tầm ảnh hưởng đến các trào lưu hội họa

• Mở đường cho trường phái Ấn tượng: Thói quen mang giá vẽ ra ngoài trời của Constable và kỹ thuật vờn ánh sáng của Turner đã thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận về màu sắc. Đây là bước đệm trực tiếp để thế hệ họa sĩ Ấn tượng sau này khai thác hiệu quả sức mạnh của ánh sáng tự nhiên.
• Khơi nguồn cho Chủ nghĩa Biểu hiện: Việc Géricault và Delacroix sử dụng nét cọ mạnh bạo, độ tương phản gắt để phơi bày sự giằng xé tâm lý đã truyền cảm hứng lớn cho nghệ thuật Biểu hiện. Nghệ sĩ học được cách dùng hình khối để thể hiện thế giới tinh thần thay vì chỉ sao chép thực tại.
• Xây dựng hình mẫu nghệ sĩ độc lập: Chủ nghĩa lãng mạn khuyến khích họa sĩ sáng tác theo sự thôi thúc nội tâm thay vì phụ thuộc vào đơn đặt hàng của giới quý tộc hay giáo hội. Tư duy nghệ thuật tự do bắt nguồn từ đây và tiếp tục duy trì sức ảnh hưởng đến hội họa đương đại.

Xem thêm: Trường phái Biểu hiện (Expressionism): Nghệ thuật bóp méo hiện thực

Lời kết

Trường phái lãng mạn đã phá vỡ những quy tắc gò bó của nghệ thuật hàn lâm để trả hội họa về đúng với bản ngã con người. Bằng cách đề cao cảm xúc, trân trọng sự tự do và dám khai thác những góc khuất, phong trào này đã trao cho người nghệ sĩ quyền bộc lộ thế giới nội tâm thay vì chỉ minh họa cái đẹp khuôn mẫu. Di sản mà Géricault, Delacroix hay Turner để lại không chỉ nằm ở các tác phẩm kinh điển, mà còn là tinh thần sáng tạo độc lập tiếp tục dẫn dắt dòng chảy mỹ thuật hiện đại.