Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh – Bậc thầy tranh lụa Việt Nam

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh bước vào lịch sử mỹ thuật Việt Nam theo một cách không ai ngờ tới. Không phải từ đỉnh cao điểm số hay tài năng hội họa được thầy khen ngay từ đầu. Mà từ một ông học trò quê mùa, vẽ sơn dầu xấu, hay bị điểm không, và lúc nào cũng cắp cái ô đi khắp nơi như một dấu hiệu nhận dạng.

Thế mà tranh của ông bây giờ được bán với giá gần 20 tỷ đồng trên sàn đấu giá quốc tế Christie’s. Và ông là người duy nhất trong lịch sử mỹ thuật Đông Dương vẽ tranh lụa chuyên nghiệp từ đầu đến cuối đời, hình thành một phong cách riêng không lẫn vào đâu được.

Câu chuyện bắt đầu từ một cái chiếc ô và một ông thầy người Pháp biết nhìn người.

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh là ai?

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh (21/7/1892 – 22/11/1984) là danh họa Việt Nam nổi tiếng trong nước và quốc tế, được coi là người đặt nền móng cho nghệ thuật tranh lụa hiện đại Việt Nam. Ông sinh ra trong một gia đình nhà giáo ở làng Tiền Bạt, xã Trung Tiết, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Cha ông dạy Hán Nôm, và từ năm 5 đến 6 tuổi, cậu bé Chánh đã biết vẽ tranh bán Tết cho mẹ.

Ông là sinh viên Khóa I Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925 – 1930), cùng thế hệ với Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm. Là người gốc nhà Nho, ông quen bút lông hơn nét hình họa châu Âu, và đó là lý do đặc biệt tạo nên con đường nghệ thuật hoàn toàn riêng của ông.

Chân dung họa sĩ Nguyễn Phan Chánh

Giai thoại họa sĩ Nguyễn Phan Chánh: Từ học trò đội sổ đến danh họa tranh lụa

Nguyễn Phan Chánh đã ngoài ba mươi tuổi, vợ con đề huề ở Hà Tĩnh, mới lặn lội ra Hà Nội thi vào trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông là người “già” nhất lớp. Trong khi các bạn cùng khóa ăn mặc complet trắng đi giày Tây, ông vẫn giữ nguyên cái chất quê mùa, và đi đâu cũng kè kè cái ô bên mình.

Ngay cả khi vẽ hình họa, ông dựng ô bên cạnh giá vẽ. Hiệu trưởng Victor Tardieu nhiều lần rời bục giảng xuống tịch thu ô của ông, đem treo ở chân giá bày mẫu. Ông học trò lại lẳng lặng đi theo sau lấy về chỗ cũ. Thầy và trò cứ tái diễn như vậy cho đến khi Tardieu phải bỏ cuộc.

Hai năm liên tiếp đội sổ hình họa

Dù tính bướng bỉnh và gàn không ai sánh được, điểm hình họa của Nguyễn Phan Chánh trong năm thứ nhất và thứ hai liên tục bị không trong khi các bạn cùng lớp thường được điểm rất cao. Là con nhà Nho, quen dùng bút lông theo lối phương Đông, ông khó tiếp thu hệ thống hình họa châu Âu. Tranh sơn dầu của ông, nói thẳng, rất xấu theo tiêu chuẩn của trường.

Người thầy nhìn thấy điều người khác không thấy

Victor Tardieu không bỏ cuộc với người học trò lạ lùng ấy. Trong một chuyến sang Vân Nam, ông bắt gặp những bức tranh lụa đời Đường, đời Tống phác họa phong cảnh. Một ý nghĩ bật sáng: biết đâu, Phan Chánh lại hợp với lụa?

Tardieu mua về một xấp lụa cùng một số bức tranh thời Đường rồi nói với Phan Chánh: “Con vẽ lụa thử xem.” Kết quả khiến cả trường kinh ngạc. Nguyễn Phan Chánh vẽ lụa như người vốn sinh ra để làm việc đó. Ông mày mò, thử nghiệm và sáng tạo ra phương pháp rửa lụa độc đáo, sau này trở thành đặc sản riêng của tranh lụa Việt Nam, không lẫn với tranh lụa Trung Quốc hay Nhật Bản.

Câu chuyện của ông là minh chứng đẹp nhất cho một điều: để thăng hoa trong nghệ thuật, người nghệ sĩ phải được là chính mình. Và đôi khi, cần một người thầy có con mắt tinh tường mới tìm ra được đúng con đường đó.

Tiểu sử họa sĩ Nguyễn Phan Chánh qua các mốc quan trọng

Nguyễn Phan Chánh có một cuộc đời dài và trải qua nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước.

• 1892: Sinh tại Thạch Hà, Hà Tĩnh trong gia đình nhà Nho. Từ nhỏ đã bộc lộ năng khiếu, vẽ tranh bán Tết nuôi mẹ và em.
• 1922: Tốt nghiệp Trường Sư phạm Quốc học Huế, ở lại dạy tại trường tiểu học Đông Ba.
• 1925: Thi đỗ Khóa I Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng lớp với Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm.
• 1928: Bắt đầu thử nghiệm tranh lụa theo gợi ý của thầy Tardieu. Tài năng bùng phát với loạt tác phẩm đầu tiên về đề tài nông thôn.
• 1931: Tham dự Hội chợ Đấu xảo quốc tế Paris với tác phẩm “Chơi ô ăn quan”. Ông trở thành người Việt Nam đầu tiên giành giải thưởng danh giá tại đây, đặt nền móng cho tranh lụa Việt Nam trên trường quốc tế.
• 1932: Tranh của ông được trưng bày tại Ý, Mỹ, Nhật Bản.
• 1933 – 1939: Tiếp tục vẽ và tham gia các triển lãm nghệ thuật trong nước và quốc tế.
• 1945 – 1954: Tham gia kháng chiến, vẽ tranh cổ động và ký họa ghi lại đời sống chiến đấu.
• 1955: Trở về Hà Nội, làm giảng viên hội họa tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam nhiều năm.
• 1957: Được bầu là Hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam.
• 1984: Mất ngày 22/11 tại Hà Nội, an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch. Để lại hơn 170 tác phẩm.
• 1996: Được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I.

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Phan Chánh có gì đặc biệt?

Tranh của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh mang một diện mạo hoàn toàn riêng biệt trong nền hội họa Đông Dương và mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.

Đề tài: Ông chọn thế giới nông thôn Việt Nam làm chủ đề xuyên suốt. Cảnh trẻ em chơi đùa, phụ nữ bán hàng, sinh hoạt thường ngày ở làng quê, người nông dân trong các công việc đồng áng. Đây không phải ngẫu nhiên. Ông lớn lên trong cảnh nghèo, bán tranh Tết nuôi mẹ từ thuở nhỏ, nên tình cảm với người nông dân là thật và sâu.

Kỹ thuật: Ông không tả nhiều chi tiết mà tập trung khai thác các mảng phẳng với tạo hình mềm mại, nhẹ nhàng. Tông màu nâu trầm đặc trưng tạo ra một không khí yên bình, thanh thoát riêng không dòng tranh nào khác có được. Đặc biệt, ông sáng tạo ra kỹ thuật rửa lụa riêng của mình, tạo độ sâu và sự lung linh của màu sắc mà không có trong tranh lụa Trung Quốc hay Nhật Bản.

Tinh thần: Nhiều nhà phê bình nhận xét tranh Nguyễn Phan Chánh là hợp âm của ba nốt nhạc: hội họa, thư pháp và thi ca. Nguồn gốc nhà Nho và niềm đam mê thư pháp đã thấm sâu vào từng nét bút trên lụa của ông, tạo ra sự giao hòa giữa phương Tây và phương Đông hiếm thấy.

Các tác phẩm tranh Nguyễn Phan Chánh nổi tiếng nhất

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh để lại 170 – 173 tác phẩm hoàn chỉnh trong cuộc đời sáng tác, trong đó khoảng 1/3 hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và gia đình ông. Dưới đây là những bức được nhắc đến nhiều nhất trong giới mỹ thuật và sưu tầm quốc tế.

Chơi ô ăn quan (1931)

Bức tranh mô tả bốn đứa trẻ nông thôn chăm chú với trò chơi dân gian, mặc khăn nâu sồng và vấn mỏ quạ. Tác phẩm được triển lãm tại Hội chợ Thuộc địa Paris năm 1931, được tạp chí L’Illustration Paris số Noel 1932 giới thiệu đến công chúng Pháp và được Nhà nước công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây là bức tranh nổi tiếng nhất và gắn liền với tên tuổi Nguyễn Phan Chánh nhất trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Những cô thợ may (Sewing, 1930)

Bức tranh duy nhất của Nguyễn Phan Chánh cán mốc triệu USD với giá 1,39 triệu USD (32,5 tỉ đồng). Khổ 65,5 x 88 cm, mô tả bốn phụ nữ mặc áo tứ thân quàng khăn mỏ quạ đang ngồi khâu vá. Trên tranh ông đề bốn câu thơ: “Nét duyên dáng và thuần khiết của các nàng là vô song. Nàng nào là người yêu kiều nhất? Giống như tấm lụa họ đang may, mỗi nàng đều có vẻ đẹp độc nhất.”

Người bán ốc (La Marchande de Ôc, 1929)

Khổ 88 x 65,5 cm, khắc họa một phụ nữ và ba đứa trẻ đang ngồi ăn ốc tại gánh hàng rong, một người đội nón quai thao đứng nhìn. Đây là một trong sáu tác phẩm Nguyễn Phan Chánh mang đến Triển lãm quốc tế Paris năm 1931. Bức tranh bán tại Christie’s Hồng Kông đạt 4,66 triệu HKD (hơn 13,5 tỉ đồng).

Người bán gạo (La Marchande de Riz, 1932)

Khổ 64,5 x 50,5 cm, từng giữ kỷ lục đấu giá của Nguyễn Phan Chánh khi được nhà buôn Pascal de Sarthe mua tại Christie’s Hồng Kông năm 2013 với giá 390.000 USD. Đây là mức giá cao nhất từng được trả cho một tác phẩm của họa sĩ người Việt vào thời điểm đó.

Thợ nhuộm (Les Teinturières, 1931)

Bức tranh khắc họa ba phụ nữ đang ngồi nhúng vải vào chậu thuốc nhuộm, trên nền có vệt đen từ nước rớt ra ngoài. Theo Christie’s, sự khắc khổ của phụ nữ lao động được Nguyễn Phan Chánh thể hiện qua bàn chân trần và khung cảnh làm việc đơn giản, khác hẳn những thiếu nữ sang trọng trong tranh của Mai Trung Thứ hay Lê Phổ. Bán tại Christie’s Hồng Kông ngày 24/05/2021 đạt 563.000 USD (khoảng 12,9 tỉ đồng).

Cô gái rửa rau (1931)

Một trong bốn tác phẩm được tạp chí L’Illustration Paris số Noel 1932 giới thiệu đến công chúng Pháp. Năm 1932, bức tranh được trưng bày tại Ý, Mỹ và Nhật Bản, đánh dấu lần đầu tiên tranh lụa Việt Nam xuất hiện đồng thời tại ba quốc gia lớn. Hình ảnh người phụ nữ nông thôn ngồi rửa rau bên ao làng mang đậm hơi thở thôn quê Bắc Bộ đầu thế kỷ XX.

Người giặt (La Laveuse, thập niên 1930)

Bức tranh tiếp tục chủ đề sinh hoạt lao động của phụ nữ nông thôn quen thuộc trong tranh Nguyễn Phan Chánh. Người phụ nữ đang giặt giũ bên bờ nước được thể hiện với tông màu nâu trầm đặc trưng và tạo hình mảng phẳng nhẹ nhàng, tạo ra cảm giác yên bình và gần gũi với cuộc sống làng quê Việt.

Người bán bánh (La Patisserie, thập niên 1930)

Cùng với “Người bán ốc” và “Người bán gạo”, đây là một trong bộ ba tác phẩm về người bán hàng rong của Nguyễn Phan Chánh, tạo nên bức tranh toàn cảnh sống động về đời sống đường phố Hà Nội đầu thế kỷ XX. Người bán bánh được khắc họa với gánh hàng giản dị, mang nét đẹp mộc mạc đặc trưng trong ngôn ngữ tạo hình của ông.

Cô gái hát ví dặm (The Singers in the Country, thập niên 1930)

Bức tranh khai thác đề tài âm nhạc dân gian xứ Nghệ, vùng đất gốc gác của Nguyễn Phan Chánh. Hình ảnh những cô gái đang hát ví dặm được thể hiện bằng tông màu nâu trầm quen thuộc, kết hợp với thư pháp trên tranh tạo nên sự giao hòa giữa âm nhạc dân gian, hội họa và thi ca.

Người hát dạo (Les Chanteuses de Campagne, thập niên 1930)

Bức tranh ghi lại hình ảnh những người hát rong trong làng quê Việt Nam, một nét văn hóa dân gian đặc sắc đang dần mai một. Cùng với “Cô gái hát ví dặm”, đây là bằng chứng cho thấy Nguyễn Phan Chánh không chỉ vẽ sinh hoạt lao động mà còn trân trọng và lưu giữ cả những giá trị âm nhạc, tinh thần của làng quê Bắc Bộ.

Các tác phẩm khác trong bộ sưu tập

Xem thêm: Nét đẹp của nghệ thuật vẽ tranh lụa

Tranh Nguyễn Phan Chánh có giá trị như thế nào trên thị trường?

Tranh của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh thuộc nhóm tranh Việt Nam được định giá cao nhất trên các sàn đấu giá quốc tế, và là minh chứng rõ nhất cho giá trị của tranh lụa Việt Nam trong mắt nhà sưu tầm thế giới.

Bức “Người bán gạo” (La marchande de Riz, 1932) được bán tại nhà đấu giá Christie’s London với giá 390.000 USD. Bức “Người bán ốc” (La marchande de Ôc) được mua với giá hơn 13,5 tỉ đồng tại một phiên đấu giá trong nước. Nhiều danh tác khác của ông đạt mức từ 300.000 đến 800.000 USD tại Christie’s và Sotheby’s.

Đến nay, phần lớn các tác phẩm của họa sĩ Việt Nam được bán tại các nhà đấu giá quốc tế nổi tiếng đều là tranh lụa, và tranh lụa được coi là thể loại mang tính biểu tượng, đặc trưng nhất cho hội họa Việt Nam.

Xem thêm: Họa sĩ Lê Văn Đệ – Một bậc thầy về tranh lụa Việt Nam

Di sản và giải thưởng họa sĩ Nguyễn Phan Chánh để lại

Nguyễn Phan Chánh là danh họa người Việt đầu tiên giành giải thưởng quốc tế tại Paris năm 1931 và là người đặt nền cho cả một trường phái tranh lụa Việt Nam riêng biệt không nhầm lẫn với bất kỳ nước nào.

• Giải thưởng và công nhận:
  • Giải thưởng tại Hội chợ Đấu xảo quốc tế Paris năm 1931.
  • Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I (1996), truy tặng sau khi ông mất.
  • Tác phẩm “Chơi ô ăn quan” được công nhận Bảo vật quốc gia.
• Ảnh hưởng giáo dục: Sau năm 1955, ông giảng dạy hội họa tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam trong nhiều năm, trực tiếp đào tạo thế hệ họa sĩ kế tiếp. Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam hiện có Giải thưởng và Học bổng mang tên Nguyễn Phan Chánh để tôn vinh di sản và tiếp nối con đường tranh lụa ông đã mở.
• Tên đường và vinh danh: Tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường tại Hà Nội, Đà Nẵng và nhiều tỉnh thành khác trên cả nước.

Xem thêm: Họa sĩ Mai Trung Thứ – Một trong nhóm tứ kiệt trời Âu

Lời kết

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh là minh chứng cho một điều mà bất kỳ ai học nghệ thuật cũng nên khắc cốt: tài năng thật sự không nhất thiết nằm ở chỗ bạn giỏi mọi thứ theo tiêu chuẩn chung. Đôi khi nó nằm ở chỗ bạn tìm được đúng chất liệu, đúng con đường, và quan trọng là được là chính mình. Ông từng đội sổ hình họa. Ông không biết vẽ sơn dầu theo chuẩn châu Âu. Nhưng khi cầm lụa lên, ông làm cả Paris kinh ngạc.

Mỹ thuật Việt Nam vẫn còn rất nhiều câu chuyện và danh họa thú vị đang chờ bạn tìm hiểu thêm tại Mỹ Thuật Bụi.

Câu hỏi thường gặp

Nguyễn Phan Chánh sinh năm bao nhiêu và mất năm bao nhiêu?

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh sinh ngày 21 tháng 7 năm 1892 tại làng Tiền Bạt, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh và mất ngày 22 tháng 11 năm 1984 tại Hà Nội, hưởng thọ 92 tuổi. Ông được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch. Với hơn 60 năm sáng tác, ông để lại hơn 170 tác phẩm tranh lụa.

Tại sao Nguyễn Phan Chánh được gọi là cha đẻ tranh lụa Việt Nam?

Nguyễn Phan Chánh được gọi là cha đẻ tranh lụa Việt Nam hiện đại vì ông là người đầu tiên biến lụa từ chất liệu phương Đông thành ngôn ngữ hội họa độc lập mang bản sắc Việt, không nhầm với tranh lụa Trung Quốc hay Nhật Bản. Ông sáng tạo ra kỹ thuật rửa lụa riêng tạo chiều sâu màu sắc đặc trưng. Năm 1931, ông là người Việt Nam đầu tiên giành giải thưởng quốc tế tại Paris, đặt nền móng cho tranh lụa Việt Nam trên trường quốc tế.

Tranh Nguyễn Phan Chánh nổi tiếng nhất là bức nào?

Tranh Nguyễn Phan Chánh nổi tiếng nhất là “Chơi ô ăn quan” (1931), tác phẩm giành giải thưởng tại Hội chợ Đấu xảo Paris năm 1931 và được công nhận là Bảo vật quốc gia. Ngoài ra, “Người bán gạo” (1932) được bán tại Christie’s London với giá 390.000 USD và “Người bán ốc” được mua với giá hơn 13,5 tỉ đồng đều là những tác phẩm được nhắc đến nhiều trong giới sưu tầm quốc tế.

Tranh của Nguyễn Phan Chánh hiện đang được lưu giữ ở đâu?

Phần lớn tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội, với bộ sưu tập lên đến 20 tác phẩm nguyên bản. Một số tác phẩm khác nằm trong bộ sưu tập tư nhân trong nước và ở nước ngoài, nhiều bức đã qua sàn đấu giá Christie’s và Sotheby’s.

Phong cách vẽ của Nguyễn Phan Chánh có đặc điểm gì nổi bật?

Tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh nổi bật ở ba điểm: đề tài nông thôn Việt Nam giản dị và gần gũi; tông màu nâu trầm đặc trưng tạo không khí yên tĩnh, thanh thoát; kỹ thuật tạo hình mềm mại, tập trung vào các mảng phẳng thay vì tả chi tiết. Ông còn kết hợp tinh thần thư pháp phương Đông vào lối vẽ, tạo ra sự giao hòa hiếm thấy giữa mỹ thuật phương Tây và tinh thần Á Đông.

Nguyễn Phan Chánh học ở đâu và được thầy nào dạy?

Nguyễn Phan Chánh là sinh viên Khóa I Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1925–1930), dưới sự dẫn dắt của hiệu trưởng Victor Tardieu. Chính Tardieu là người nhận ra thiên tư của ông với tranh lụa sau khi thấy những bức tranh lụa đời Đường, Tống tại Vân Nam, rồi mua lụa về cho ông thử vẽ. Trước đó, ông tốt nghiệp Trường Sư phạm Quốc học Huế năm 1922 và từng dạy học tại trường tiểu học Đông Ba.

Tranh Nguyễn Phan Chánh có giá bao nhiêu?

Tranh của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh thuộc nhóm có giá cao nhất trong mỹ thuật Việt Nam. Nhiều tác phẩm trên sàn đấu giá quốc tế Christie’s và Sotheby’s đạt từ 300.000 đến 800.000 USD. Bức “Người bán gạo” (1932) đạt 390.000 USD tại Christie’s London. Bức “Người bán ốc” được bán với giá hơn 13,5 tỉ đồng tại Việt Nam. Giá trị tiếp tục tăng qua từng năm do số lượng tác phẩm có hạn và nhu cầu từ nhà sưu tầm quốc tế ngày càng lớn.